Küçük Yalancı Apollo

Küçük Yalancı Apollo (Archon apollinaris / False Apollo), Papilionidae (Kırlangıçkuyruklular) familyasının Parnassiinae (Dağ Kırlangıçkuyrukları) alt familyasına ait Luehdorfiini oymağının; sadece Levant, Anadolu içleri ve Zagros sıradağlarına sıkışmış olağanüstü nadir, Levant-Anadolu endemik unsuru taşıyan ve erken baharda karlar henüz erirken uyanan en prestijli relikt (kalıntı) abidesidir.

Bir önceki turn taksonomik bütünlüğünü netleştirdiğimiz Parnassius (Apollolar) cinsi ile muazzam bir alt familya akrabalığı taşısa da; bu özel tür, ön kanat üst yüzeyindeki o hipnotik dalgalı safran sarısı ve esmer damar şeritleri, arka kanat altındaki o asil fildişi zemin üzerine dizilmiş kiremit kırmızısı hilal dizisi ve lohusa otu topluluklarına olan mutlak larval bağımlılığıyla kelebek faunamızın tartışılamaz koruma önceliğine sahip başat karakterlerindendir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Archon apollinaris (Staudinger, 1892) - Ünlü Alman entomolog ve lepidopterist Otto Staudinger tarafından Türkiye coğrafyasından toplanan örneklerle tanımlanmıştır. Türün ismindeki "apollinaris" ibaresi, akrabası Parnassius apollo'ya olan morfolojik desen benzerliğine ve narin dağ güneşinin ışığına asil bir taksonomik atıftır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 38–44 mm arasındadır. Orta büyüklükte, gövdesi olağanüstü kalın, tıknaz ve erken baharın o dondurucu kırağı şoklarına karşı vücut ısısını koruyacak düzeyde yoğun altın-kahve ve esmer tüy pullarıyla kaplıdır. Ön kanat dış kenarı kavisli ve narin, genel aerodinamik yapısı ise rüzgardan korunaklı vadi tabanlarında alçaktan uçmaya tam uyumludur. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

Yalancı Apollo'dan (Archon apollinus) Kesin Teşhis Kriterleri

Arazide ve makro fotoğraflarda ikizi Archon apollinus (Yalancı Apollo) ile karıştırılmaması için şu 3 altın laboratuvar kriterini uygulamak gerekir İrfan Bey:

1. Altın Kural (Arka Kanat Üst Yüzey Benekleri - Mutlak Teşhis): Arka kanat üst yüzeyinin dış kenarı boyunca uzanan o submarginal göz lekesi zincirinin içindeki mavi benekler, Archon apollinaris'te bariz şekilde çok küçük, narin, sığ ve mat sönük turkuaz rengindedir. İkizi A. apollinus'ta ise bu mavi göz lekeleri devasa, iri, parlak elektrik mavisi ve metaliktir.
2. İkinci Kural (Kanat Üst Yüzey Zemin Kontrastı): Üst yüzey zemin rengi ikizine kıyasla çok daha açık, soluk fildişi-sarı / saman sarısı tonlarındadır. Ön kanattaki simsiyah enlemesine şeritler daha ince ve narin hatlara sahiptir; kanat yüzeyi esmer dumanla boğulmamıştır.
3. Üçüncü Kural (Arka Kanat Alt Yüzeyi): Arka kanat alt yüzeyindeki o pürüzsüz fildişi-beyaz zemin üzerinde yer alan kiremit kırmızısı / pas rengi submarginal hilaller bariz şekilde ince, keskin hatlı ve izoledir; lekeler birbirinin üzerine taşarak çamurlu bir görüntü oluşturmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri tamamen nem dengesi pürüzsüz vadi tabanlarına ve lohusa otunun can bulabildiği açık tarımsal geçiş koridorlarına kilitlenmiş tam bir erken bahar efemeralidir (kısa ömürlü sakini). Ekstrem yüksek çıplak Alpin zirvelerden ve kurak, ağaçsız çıplak İç Anadolu platolarının merkezinden uzak durur. Genellikle 500 metreden başlayıp 1800 metre dağlık geçiş kuşaklarına kadar çıkan:

• Yaprak döken yaşlı meşe, ceviz, meyve bahçeleri altındaki nemli şevler ve orman içi yarı açık açıklıklar,
• Nehir boyları, nemli vadi tabanları, su sızıntılı dağ etekleri ve rüzgardan korunaklı taşlık hendek kenarları,
• Tırtıllarının konukçu bitkisi olan lohusa otlarının ağaç altlarındaki o yarı gölgeli, humuslu topraklarda kümelendiği güneşli kırsal yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Telaşsız, Alçaktan Esen ve Çırpınan Uçuş Tarzı: Küçük Yalancı Apollo, hırçın manevralardan tamamen uzak, yer seviyesine olağanüstü yakın (~10-40 cm yükseklikte), adeta otların hemen üzerinde çırpınarak ve sarsılarak uçan (fluttering) son derece uyuşuk ve narin bir uçuş karakterine sahiptir. Havada asla yüksek kanopilere çıkmazlar; en ufak bir esintide veya bulut gölgesinde hemen gür yaprakların tabanına veya çıplak toprağın üzerine konarak kanatlarını sımsıkı kapatırlar. Bu uyuşuk yapıları sebebiyle sabahları arazide makro fotoğraflarının çekilmesine muazzam bir tolerans gösterirler.
• Kırağı Güneşlenmesi ve Erken Bahar Nektarı: Sabahın erken saatlerinde nemli vadilerdeki yoğun bahar çiğlerinden ve kırağı dumanından arınmak için kanatlarını tamamen düz iki yana açarak kuru yapraklar üzerinde güneşlenirler. Erken baharda açan yabani çuha çiçekleri, çiğdemler, sümbüller ve yabani meyve ağaçlarının yere yakın çiçeklerinin nektarına olağanüstü bir bağımlılıkla bağlıdırlar. Erkekler nemli çamurlu patikalardan mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler.
• Olağanüstü Dar Bahat Univoltin Döngü (Nisan Zirvesi): Larval konukçu bitkisinin vaktinden önce kuruması ve erken bahar vejetasyonunun bir sonucu olarak ülkemizde yılda KESİN OLARAK yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler tam bir bahar müjdecisi olarak coğrafyaya ve karların erime ritmine bağlı olarak Mart başından Mayıs başına kadar (popülasyon zirvesi Nisan ortasıdır) arazide aktif uçuşta görülebilirler. Mayıs ayı itibariyle ergin bireyler tamamen araziden çekilir ve yılın kalan 10 ayı boyunca doğada ergin olarak kesinlikle bulunmazlar.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları vadi tabanlarının ve nemli meşeliklerin karakteristik Aristolochiaceae (Lohusaotugiller) familyası elemanlarına mutlak ve tavizsiz şekilde bağımlıdır. Yegane konukçuları:
  • Aristolochiaceae familyasından Aristolochia bodamae, Aristolochia pontica (Karadeniz lohusa otu), Aristolochia Maurorum (Suriye lohusa otu) ve yer yer nemcil dağcıl Aristolochia türlerinin taze yaprakları.
• Gelişim ve Kapsüllü İpek Larva Yuvası: Dişiler çiftleştikten sonra, narin, inci tanesini andıran pürüzsüz küresel fildişi-yeşil renkli yumurtalarını doğrudan lohusa otu yapraklarının alt yüzeyine tek tek veya küçük gruplar halinde bırakırlar. Yumurtanın kabuk yapısı olağanüstü kalındır.
• Tırtılları olağanüstü hırçın ve karakteristik bir görselliğe sahiptir; silindirik, zifiri kadife siyahı / koyu esmer kahverengi zemin rengine sahip olup gövdesi boyunca enlemesine sıralanan pas kırmızısı / alev turuncusu konik etli çıkıntılarla (verrucae) bezelidir. Tırtıl, lohusa otu yaprağını narin ipek tellerle dikerek kendine korunaklı bir sığınak tüp yuva yapar ve gündüzleri bu yuvanın içinde gizlenip sadece geceleri beslenir. Bitkideki toksik alkaidleri bünyesinde biriktirerek avcı kuşlara karşı zehirli bir kalkan kazanır.
• Dokuz Aylık Pupa Hibernasyonu: Tür kışı toprak altındaki veya korunaklı taş aralarındaki narin esmer pupa (koza) evresinde hibernasyona yatarak geçirir. Yılın neredeyse 9-10 ayı boyunca bu koza içinde havanın ısınmasını beklerler. Baharda karlar erirken pupa kabuğunu yırtarak çıkan taze erginler, lohusa otları henüz topraktan yeni fışkırmışken arazide yerlerini alırlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Dünya üzerindeki yayılımı olağanüstü kısıtlı ve spesifik olan kararlı bir Levant - Anadolu - Zagros endemizmi yayılım alanına sahiptir. Dünyada yalnızca Türkiye, Suriye'nin kuzeyi, Lübnan, narin bir şeritle İsrail/Ürdün sınırları, Kuzey Irak ve İran'ın batısındaki Zagros Dağları silsilesine izole olmuştur. Avrupa kıtasının tamamında, Rusya'da veya Afrika'nın derinliklerinde kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının erken bahar faunasının biyocoğrafik değerini ve Levant havzasıyla olan kadim ekolojik bağlarını gösteren en prestijli, asil ve koruma önceliği en yüksek imza kalıntı karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen güneydoğu, doğu ve yer yer iç vadi geçişlerine izole olmuştur. Özellikle Güneydoğu Anadolu şeridinin tamamı (Gaziantep, Şanlıurfa, Mardin dağ etekleri, Diyarbakır vadi tabanları, Siirt, Batman), Doğu Akdeniz'in ardındaki dağlık koridorlar (Kahramanmaraş, Osmaniye, Hatay sarp şevleri) ile Doğu Anadolu'nun güney geçiş vadilerinde (Malatya, Elazığ, Tunceli, Bingöl, Bitlis ve Van Gölü havzası nemli yamaçlarında) lokal ama son derece sağlıklı sığınak kolonileri mevcuttur. Batı Ege sahil şeridinde ve Trakya'da kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte olağanüstü kısıtlı yayılış alanı ve habitat parçalanması baskısı nedeniyle NT (Near Threatened - Tehdide Yakın) / VU (Vulnerable - Hassas) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki ova vadilerinin hızlı endüstrileşmesi sebebiyle ulusal düzeyde koruma önceliği olağanüstü yüksek bir türdür. En büyük başat tehdit, nehir ve vadi tabanlarının baraj projeleriyle tamamen su altında bırakılması, lohusa otlarının gürleştiği nadas tarlalarının ve dere yataklarının aşırı tarımsal kimyasallarla (herbisitlerle) zehirlenerek bitkinin kökten yok edilmesidir. Ayrıca erken baharda meralarda yapılan kontrolsüz ve aşırı koyun/sığır otlatma baskısı, bitki diplerindeki korunaklı pupaların ve yumurtaların tamamen ezilerek kolonilerin lokal olarak çökmesine neden olmaktadır.