Çokgözlü Esmer

Çokgözlü Esmer (Aricia agestis / Brown Argus), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; ovalardan yüksek dağ bozkırlarına kadar uzanan devasa bir coğrafyada uçan, isminde "Mavi" alt familyası ibaresi geçmesine rağmen kanat üstü tamamen esmer-kahverengi olan, cinsinin en yaygın, en kararlı ve en başarılı türlerinden biridir.

İlk bakışta dişileriyle Çokgözlü İkarus (P. icarus) veya yakın akrabası Çokgözlü Anadolu Mavisi (A. crassipuncta) ile büyük bir morfolojik benzerlik taşısa da, kanat altındaki o muntazam benek yerleşimi ve kanat üstündeki saf kahve dokusuyla arazide net bir karaktere sahiptir. 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Aricia agestis (Denis & Schiffermüller, 1775) - Eski literatürlerde ve klasik kayıtlarda Plebejus agestis veya Polyommatus agestis olarak da sınıflandırılmıştır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 24–28 mm arasındadır. Küçük, kompakt, oldukça çevik ve dinamik bir "esmer" mavi kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Kanat Üst Yüzeyi (Saf Esmerlik): Bir "Mavi kelebek" olmasına rağmen hem erkek hem de dişi bireylerin kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır; kanat tabanlarında dahi mavi pullanma barındırmazlar.
  • Ön ve arka kanat dış kenarı (marjin) boyunca dizilen canlı turuncu renkli yarımay lekeleri (ay bandı) çok belirgindir ve genellikle kesintisiz bir sıra halinde uzanır (erkeklerde bu turuncu lekeler ön kanatta bazen biraz daha silik olabilir).
  • Ön kanatların tam ortasında küçük ama net siyah bir diskal benek yer alır. Kanat saçakları (kirpikleri) ise tertemiz, saf ve kesintisiz beyaz renktedir.
• Anadolu Mavisi (A. crassipuncta) ile Farkı: A. agestis'in kanat altındaki siyah göz benekleri, A. crassipuncta'ya kıyasla bariz şekilde daha küçük, daha narin ve daha az kontrastlıdır.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Zemin rengi boz-gri ile sıcak bir sütlü kahverengi-bej tondadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi halkalarla çevrili net göz benekleriyle bezelidir. Ön kanat altında taban benekleri bulunmaz. En büyük görsel imzası; arka kanat altındaki ilk iki marjinal beneğin (kosta benekleri) diziliminin, adeta bir "kol saati" veya narin bir yay formunda olmasıdır. Arka kanat altındaki parlak turuncu yarımay lekeleri son derece canlıdır ve tabandan dışa doğru uzanan fildişi-beyazı kama çizgisi genellikle çok belirgindir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik toleransı olağanüstü yüksek bir türdür. Aşırı gölgeli ve kapalı orman içleri hariç neredeyse tüm açık alanlarda kendine yaşam alanı bulabilir. Genellikle deniz seviyesinden başlayıp 2000 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kuru ve sıcak bozkırlar, çayırlar, meralar ve taşlık otlaklar,
• Tarla kenarları, yol şevleri, meyve bahçeleri, nadas alanları ve kentsel parklar,
• Kalkerli dağ yamaçları, seyrek çalılıklar ve güneşli vadiler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Alçak ve Telaşlı Uçuş: Küçük gövdesi nedeniyle çayır otlarının ve bodur çalıların hemen üzerinde, yere sıfır, narin, aceleci ama oldukça hızlı zikzaklar çizerek uçarlar. Günün büyük kısmını yabani kekik, turnagagası, civanperçemi ve yonca çiçeklerinin nektarıyla beslenerek geçirirler.
• Mineral Beslenmesi: Erkek bireyler, yazın sıcak ve kurak günlerinde dağ patikalarındaki nemli toprak dolgularından veya sızıntı sularından mineral emmek için (Mud-puddling) diğer mavi kelebeklerle birlikte toplu kümeler oluşturabilirler. Kanatlarını kapattıklarında alt yüzeydeki boz tonlar sayesinde kuru otlar arasında mükemmel bir gizlenme sağlarlar.
• Fenoloji (Çok Kuşaklılık): Ekolojik adaptasyonu muazzamdır; yılda coğrafyaya ve yüksekliğe bağlı olarak iki ila üç kuşak (polivoltin) geliştirirler. Ergin bireyler ilk olarak Nisan sonundan Haziran ortasına kadar, ikinci ve üçüncü kuşak olarak ise Temmuz başından Ekim ortasına kadar kesintisiz bir döngüde arazide uçarken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları bozkırların ve açık arazilerin karakteristik kurakçıl bitki cinsleriyle beslenir. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Turnagagasıgiller (Geraniaceae) familyasından Geranium türleri (Yabani turnagagası türleri) ve Erodium türleri (Dönbaba / Dönme otu türleri).
  • Gülfidanıgiller (Cistaceae) familyasından Helianthemum (Yarıkkaya otu / Güneş gülü) türleri.
• Gelişim ve Karınca Ortaklığı: Dişiler sert, beyaz ve üzeri gözenekli minik yumurtalarını konukçu bitkilerin taze yaprak altlarına tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul, sümüklüböcek formunda ve narin yeşil-pembe hatlı tonlardadır. Tırtıllar, arkalarında salgıladıkları tatlımsı sıvı sayesinde karıncalar (Lasius, Formica, Myrmica cinsleri) ile narin bir ortak yaşam (mirmekofili) geliştirirler. Son kuşaktan çıkan tırtıllar kışı larva evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Batı Avrupa'dan (İngiltere'nin güneyi, İspanya) başlayarak tüm Orta, Güney ve Doğu Avrupa coğrafyası, Kuzey Afrika (Fas, Cezayir), Balkanlar, Türkiye, Ortadoğu, Kafkasya, Transkafkasya, İran ve Sibirya hattı üzerinden Orta Asya'ya kadar uzanan devasa bir Palearktik yayılım alanına sahiptir.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu ve Trakya coğrafyasının en kararlı ve yaygın türlerindendir. Ülkemizde 7 coğrafi bölgenin ve neredeyse 81 ilin tamamında (Trakya, Marmara, Ege, Akdeniz, İç Anadolu, Karadeniz ve Doğu/Güneydoğu Anadolu) son derece sağlıklı, yoğun ve kararlı popülasyonlara sahiptir. Aşırı yüksek Alpin zirveler hariç her yerde karşımıza çıkabilir.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Devasa yayılış alanı, yüksek ekolojik toleransı ve çok kuşaklı yapısı sayesinde nesli tamamen güvendedir ve herhangi bir koruma önceliği bulunmamaktadır.