Çokgözlü Orman Esmeri

Çokgözlü Orman Esmeri (Aricia artaxerxes / Northern Brown Argus veya Mountain Argus), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; serin yüksek dağ çayırlarını, subalpin nemli orman açıklıklarını ve korunaklı vadi şevlerini kendine yurt edinmiş, soğuk iklim ve yüksek irtifa adaptasyonu muazzam olan çok asil bir esmer mavi kelebek türümüzdür.

İlk bakışta ovaların yaygın sakini Çokgözlü Esmer (Aricia agestis) ile tıpa tıp aynı görünse de; kanat üstündeki o karakteristik benek küçülmeleri, neredeyse siyaha kaçan dumanlı esmer tonu ve yüksek dağ ekosistemlerine olan mutlak bağımlılığı ile taksonomik olarak ayrışır.Kanat ustu koyu kahverengidir. En belirgin ozelligi, on kanat ustunun merkezinde yer alan beyaz diskal lekedir. Kanat altlari grimsi kahverengi olup, beyaz halkali siyah benekler ve kenarlarda siralanmis turuncu renkli yarim ay seklinde lekeler barindirir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Aricia artaxerxes (Fabricius, 1793) - Eski literatürlerde ve bazı Avrupa kaynaklarında Aricia allous, Plebejus artaxerxes veya Aricia artaxerxes allous olarak da sınıflandırılmıştır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 22–32 mm arasındadır. Küçük-orta büyüklükte, dağlık ve ormanlık alanların sert, değişken hava şartlarına uyum sağlamış oldukça narin ama kompakt bir gövdeye sahiptir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis (A. agestis ile Kritik Farklar)

• Kanat Üst Yüzeyi (Derin ve Koyu Esmerlik): Bir "Mavi kelebek" olmasına rağmen kanat üst yüzeyi homojen koyu siyahımsı-kahverengi / dumanlı esmer pullarla kaplıdır; kanat tabanlarında dahi mavi pullanma barındırmazlar.
  • A. agestis'ten en büyük farkı buradadır: Kanat dış kenarı (marjin) boyunca dizilen turuncu yarımay lekeleri belirgin şekilde küçülmüş, soluklaşmış ve özellikle ön kanatta apikal kısma (uca) doğru tamamen eksilmiş veya narin noktalara dönüşmüştür.
  • Ön kanatların tam ortasında küçük ama net siyah bir diskal benek yer alır (İskoç alt türü olan artaxerxes artaxerxes'te bu benek beyazdır ancak Türkiye ve Kıta Avrupası'ndaki allous ve sheljuzhkoi alt türlerinde bu benek siyahtır). Kanat saçakları (kirpikleri) saf, temiz ve kesintisiz beyazdır.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Zemin rengi akrabalarına kıyasla daha homojen, mat bir kurşuni-gri veya soğuk sütlü kahverengi tondadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi halkalarla çevrili narin göz benekleriyle bezelidir. Ön kanat altında taban benekleri bulunmaz. Arka kanat altında, dış marjin boyunca dizilen turuncu yarımay lekeleri narin bir hat şeklinde sıralanır ve ortadan dışa uzanan fildişi-beyazı kama çizgisi oldukça net ve belirgindir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla serin, nemli ve yüksek rakımlı dağcıl ve ormancıl ekosistemlerin uzmanıdır. Aşırı kuru, ağaçsız kurak iç steplerden ve alçak, kavurucu sahil düzlüklerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1400 metreden başlayıp 2200 metre rakımlara kadar çıkan:

• İğne yapraklı (çam, göknar) ve karışık yüksek dağ ormanı içi güneşli açıklıklar, orman kenarları ve yolları,
• Çiçek zengini serin dağ çayırları, subalpin otlaklar ve yüksek meralar,
• Nehir vadilerinin ve dağ derelerinin nemli, korunaklı yamaçları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Alçak ve Çevik Uçuş: Küçük gövdesi nedeniyle rüzgarlı orman açıklıklarında yüksekten uçmak yerine, kısa çayır otlarının ve bodur çalıların hemen üzerinde, yere sıfır, narin ama şaşırtıcı derecede hızlı ve aceleci zikzaklar çizerek uçarlar. Günün büyük kısmını yabani kekik, turnagagası ve devedikeni çiçeklerinin nektarıyla beslenerek geçirirler.
• Tünek Grupları: Öğleden sonraları ve akşamüstü güneş batmaya yakın, erkek ve dişi bireyler ayrı gruplar halinde çimenlerin ve ot saplarının üzerine baş aşağı toplu olarak tüneme/uyku moduna geçerler. Genellikle batan güneşin son ışınlarını alan güneşli yamaçları tünek yeri olarak seçerler.
• Fenoloji (Tek Kuşaklılık): Yaşadığı zorlu, serin ve yüksek dağ/orman şartlarının bir sonucu olarak akrabası A. agestis'in aksine yılda tek bir uzun kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz aylarında, yani Haziran başından Ağustos sonuna kadar (popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır) son derece kararlı bir dönemde arazide uçarken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları yüksek dağ ve orman ekosistemlerinin nemli ve besleyici bitki cinsleriyle beslenir. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Turnagagasıgiller (Geraniaceae) familyasından Geranium türleri (Özellikle Geranium tuberosum - Yumrulu turnagagası ve Geranium sylvaticum - Orman turnagagası)
  • Erodium türleri (Dönbaba)
  • Gülfidanıgiller (Cistaceae) familyasından Helianthemum nummularium (Yaygın güneş gülü / Yarıkkaya otu).
• Gelişim ve Karınca Ortaklığı: Dişiler narin, beyaz yumurtalarını konukçu bitkilerin taze yaprak altlarına tek tek bırakırlar. Yaklaşık bir hafta sonra çıkan tırtıllar kısa, tombul, sümüklüböcek formundadır. Tırtıllar, arkalarında salgıladıkları tatlımsı sıvı sayesinde karıncalar ile mirmekofilik (ortak yaşam) ilişki geliştirirler. Kışı larva (tırtıl) evresinde toprak üstündeki kuru bitki artıklarında geçirirler ve ertesi baharda beslenip pupa (koza) olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Devasa bir kuzey ve yüksek dağ Palearktik yayılımına sahiptir. Batı Avrupa'dan (İngiltere'nin kuzeyi, İskoçya, Alpler, Pireneler) başlayarak tüm İskandinavya, Orta ve Doğu Avrupa'nın dağlık bölgeleri, Balkanlar, Türkiye, Kafkasya, Transkafkasya, Sibirya hattı, Orta Asya dağları ve Uzak Doğu'ya (Kuzey Kore) kadar uzanır.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının serin kuzey ve güney dağ geçiş kuşaklarını gösteren çok kararlı bir karakterdir. Ülkemizde özellikle Batı ve Doğu Karadeniz Bölgesi boyunca uzanan nemli dağ silsileleri (Bolu, Ordu, Artvin - Kaçkarlar), Doğu Anadolu Bölgesi'nin yüksek platoları (Erzurum, Kars şeridi), İç Anadolu'nun yüksek dağlık kesimleri (Kütahya vb.) ile Batı ve Doğu Akdeniz'in yüksek rakımlı dağ silsilelerinde son derece lokal ama kararlı popülasyonları mevcuttur. Alçak, kuru ve ağaçsız sahil düzlüklerinde kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte genel olarak LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Geniş dağlık alanlarda yaşadığı için nesli güvendedir. Ancak yüksek orman açıklıklarındaki kontrolsüz ağaç kesimi/tıraşlama faaliyetleri, dağ çayırlarının aşırı otlatılması ve aşırı iklim krizine bağlı Alpin/subalpin nem kuşaklarının yukarıya doğru daralması lokal kolonilerin yaşam alanlarını uzun vadede baskı altına alabilir.