Anadolu Çokgözlüsü

Anadolu Çokgözlüsü (Aricia hyacinthus / Anatolian False Argus), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; kelebek faunamızda adını doğrudan Anadolu’dan alan, filogenetik ve görsel açıdan grubunun en estetik istisnalarından birini oluşturan, Doğu Akdeniz ve Anadolu odaklı çok asil bir yüksek dağ kelebeğidir.

Aricia cinsinin o aldatıcı, kahverengi geneline (Esmer Gözler) asil bir başkaldırı niteliğinde olan bu türün erkekleri, büyüleyici ve parıldayan bir sümbül mavisidir (Nitekim bilimsel adındaki "hyacinthus" ibaresi de Latince sümbül çiçeğinden gelir). 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Aricia hyacinthus (Herrich-Schäffer, [1844]) - Eski literatürlerde ve klasik Alman kataloglarında Plebejus hyacinthus veya Polyommatus hyacinthus olarak da sınıflandırılmıştır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 26–32 mm arasındadır. Orta büyüklükte, subalpin ve Alpin kuşakların sert, hırçın rüzgarlarına tam uyum sağlamış oldukça kompakt ve güçlü kaslı bir mavi kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Cinsiyet Dimorfizmi

 Anadolu Çokgözlüsü (Erkek Birey Kanat Üstü). Kaynak: Wikipedia 

• Erkek Birey Kanat Üstü (Sümbül Zırhı): Cinsinin esmer karakterine meydan okuyan erkekler, yukarıdaki görselde de fark edileceği üzere hafif leylak ve mor yansımalar barındıran, çok yoğun ve parlak bir sümbül/menekşe mavisi rengindedir. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca uzanan dumanlı siyah sınır şeridi oldukça kalın ve belirgindir. Ön kanatların tam ortasında cinsin imzası olan küçük, net siyah bir diskal benek yer alır. Kanat saçakları (kirpikleri) ise saf, tertemiz ve kesintisiz beyaz renktedir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler cinsin genel genetiğine sadık kalarak tamamen kahverengi ağırlıklıdır. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır; tabanda mavi pullanma barındırmazlar. Ön ve arka kanat dış kenarı boyunca canlı turuncu renkli yarımay lekeleri (ay bandı) muntazam bir hat şeklinde dizilidir.
• Kanat Altı Özellikleri: Zemin rengi erkeklerde açık kurşuni boz-gri, dişilerde ise daha sıcak bir tarçın-bej veya sütlü kahve tondadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi halkalarla çevrili net göz benekleriyle bezelidir. Ön kanat altında taban benekleri kesinlikle bulunmaz. Arka kanat altında, dış marjin boyunca dizilen parlak turuncu yarımay lekeleri oldukça canlıdır ve ortadan dışa uzanan fildişi-beyazı kama çizgisi genellikle çok silik veya tamamen eksiktir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla karasal etkili yüksek dağ ekosistemlerinin ve karstik silsilelerin uzmanıdır. Nemli, alçak sahil düzlüklerinden ve yoğun gölgeli kapalı orman içlerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1200 metreden başlayıp 2500 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kalkerli (kireçtaşlı) sarp dağ yamaçları, dik çakıllı çarşak alanları ve kanyon şevleri,
• Çiçek zengini yarı kurak yüksek dağ bozkırları, subalpin otlaklar ve Alpin çayırlar,
• Turnagagası (Geranium) topluluklarının kayalık diplerde kümelendiği güneşli yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Bölge Nöbetleri ve Agresif Uçuş: Erkek bireyler sarp yamaçlardaki çıplak sıcak taşların veya bodur Alpin çalıların tepesine konarak alan savunması yaparlar. Küçük gövdelerine rağmen rüzgarlı dağ yamaçlarında yere yakın, son derece hızlı, hırçın ve kararlı zikzaklar çizerek uçarlar. Bölgelerine giren diğer erkekleri hızla kovalayıp ardından tam olarak aynı tünek taşına geri dönerler.
• Mineral ve Nektar Tutkusu: Yaz aylarının sıcak günlerinde erkek bireyler, dağ patikalarındaki nemli toprak dolgularından veya sızıntı sularından mineral emmek için (Mud-puddling) toplu kümeler oluştururlar. Dağ bozkırlarında açan yabani kekik, turnagagası ve civanperçemi nektarlarına oldukça düşkündürler.
• Fenoloji (Tek Kuşaklılık): Yaşadığı zorlu yüksek dağ şartlarının bir sonucu olarak yılda tek bir uzun kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasında, yani Haziran başından Ağustos ortasına kadar (popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır) arazide uçarken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları yüksek dağların ve sarp kalker yamaçların karakteristik bitki cinslerine bağımlıdır. Tek ve zorunlu konukçu familyası:
  • Turnagagasıgiller (Geraniaceae) familyasından Geranium türleri (Özellikle yüksek irtifa dağcıl turnagagası türleri - örneğin Geranium cinereum ve Geranium macrostylum).
• Gelişim: Dişiler sert, beyaz minik yumurtalarını konukçu bitkilerin taze yaprak altlarına tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul, sümüklüböcek formunda ve narin yeşil tonlarındadır. Kışı küçük larva (tırtıl) evresinde, dondurucu dağ soğuklarına karşı taşların altındaki kuru bitki artıklarında hibernasyona yatarak geçirirler. Ertesi baharda karların erimesiyle taze sürgünlerle beslenip pupa (koza) olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Çok spesifik ve kısıtlı bir Balkan-Anadolu-Ortadoğu yayılımına sahiptir. Dünyada temel olarak Balkanlar'ın güneyi (Yunanistan dağları), Türkiye (küresel popülasyonun ana merkezi) ve Suriye/Lübnan'ın kuzey dağlık hatlarında çok lokal popülasyonları bulunur.
• Türkiye Dağılışı: Adından da anlaşılacağı üzere bu türün dünyadaki ana kalesi ve yayılış merkezi Anadolu coğrafyasıdır. Ülkemizde özellikle İç Anadolu Bölgesi'ni çevreleyen tüm dağlık geçiş kuşakları, Akdeniz Bölgesi boyunca uzanan Toroslar silsilesinin tamamı ile Doğu Anadolu Bölgesi'nin tüm yüksek rakımlı sarp dağ vadilerinde son derece sağlıklı ve kararlı popülasyonları mevcuttur. Trakya'da ve alçak sahil düzlüklerinde görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte genel olarak LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisinde değerlendirilse de, dünya üzerindeki yayılışı spesifik yüksek dağ bozkırlarına sıkışmış olduğundan yerel düzeyde biyocoğrafik bir hassasiyet taşır. Yüksek dağlardaki kontrolsüz madencilik/taş ocağı faaliyetleri, yüksek yaylalardaki aşırı otlatma baskısı ve aşırı iklim krizine bağlı Alpin/subalpin kuşak daralmaları lokal kolonilerin yaşam alanlarını uzun vadede tehdit edebilir.