Akdeniz Şeytancığı

Akdeniz Şeytancığı (Cigaritis cilissa / Cilician Silverline), Lycaenidae familyasının Theclinae (Kuyruklukelebekler) alt familyasına ait Aphnaeini oymağının; Doğu Akdeniz kıyı şeritlerinden Toroslar’ın güney yamaçlarına, Levant kuşağından Mezopotamya sınır hatlarına uzanan, paha biçilemez bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Büyük ikizi Cigaritis maxima'dan sonra, bu nadide takson adını doğrudan Kilikya (Çukurova/Toroslar) coğrafyasından alan antropolojik ve biyocoğrafik değeri yüksek bir Akdeniz endemiklerimizdendir. Kanat altındaki o eritilmiş gümüş sızıntısı gümüş çizgileri ve karınca yuvalarına adanmış karanlık yaşamıyla kelebekler.com.tr veri tabanımızın en prestijli mücevherlerindendir.

Taksonomi ve Tarihçe

• Bilimsel Adı: Cigaritis cilissa (Lederer, 1861) - 19. yüzyılın efsanevi Avusturyalı entomoloğu Julius Lederer tarafından, Anadolu'nun güneyindeki Kilikya (Toroslar/Mersin/Hatay) şeridinden toplanan örnekler üzerinden tanımlanarak dünya doğa tarihine kazandırılmıştır. Birçok kaynakta Apharitis cilissa olarak da tescil edilmiştir.
• Tür Epifetinin ve Türkçe Adının Coğrafi Vefası: Türün bilimsel adındaki cilissa kelimesi, antik çağlarda Çukurova ve Orta Toroslar bölgesine verilen isim olan Kilikya (Cilicia) coğrafyasına doğrudan yapılmış çok asil bir atıftır. Türkçe ismi olan "Akdeniz Şeytancığı" ise kelebeğin hem bu makro-klasik Akdeniz yayılımına hem de yerinde duramayan, hırçın ve fırıl fırıl uçan karakteristik "şeytansi" hareket mekaniğine çok asil bir vurgudur.

Morfolojik Tanım ve Ayırıcı Teşhis Kriterleri

• Kanat Açıklığı: Genellikle 24–28 mm arasında değişen, ikizi Cigaritis maxima’ya kıyasla bariz şekilde daha narin, küçük ve kompakt bir morfolojiye sahiptir. Akdeniz'in o yakıcı yaz makiliklerinde esen sert her ani termal fırtınaları yararak, bodur çalıların etrafında adeta bir arı gibi patlayıcı dalışlar yapabilecek lifli bir toraks (göğüs) kas mimarisi barındırır.

İkiz Akrabalarından (Cigaritis Üyelerinden) Kesin Teşhis Kriterleri

Arazide Cigaritis acamas (Şeytancık) ve C. maxima (Büyük Şeytancık) ile karıştırılmaması için laboratuvar ve makro fotoğraf netliğindeki 3 kesin teşhis kriteri şunlardır:

1. Altın Kural (Daha Küçük Boyut her Koyu Kanat Üstü Desenleri - Mutlak Teşhis): C. maxima’nın o devasa, masif ve açık turuncu atlasının aksine, Akdeniz Şeytancığı bariz şekilde küçüktür. Kanat üst yüzeyindeki parlak portakal sarısı zemin, çok daha kalın, doymuş ve birbiriyle birleşme eğiliminde olan kömür karası/koyu kahverengi bant ve lekelerle baskılanmıştır. Kanat dış marjin hatları da son derece kalın ve koyu bir füme şeritle kuşatılmıştır.
2. Kanat Altı Leopar Desenleri ve Eritilmiş Gümüş Hatlar: Kanat alt yüzeyi soluk krem, pudramsı fildişi-bej veya çok açık tarçın sarısı şık bir zemin rengine sahiptir. Kanat altı, içi şarabi kırmızı/koyu tarçın kahvesi pullarla dolu, etrafı incecik siyah çizgilerle pürüzsüzce çevrelenmiş leopar postu benzeri beneklerle bezelidir. Cinsin imza karakteri olarak, bu beneklerin tam ortasından güneş ışığında ayna gibi parıldayan saf metalik gümüş / cıva parıltılı pullar (silverlines) kesintisiz hatlar halinde uzanır.
3. Çift Kuyruk ve Aldatıcı Anal Segment Mimari: Arka kanatların anal uç açısında (V hatlarında) jilet keskinliğinde ikişer adet ipliksi siyah-beyaz narin kuyrukçuk (tail) taşır. Kelebek çalı dalına baş aşağı konup bu kuyrukçukları narin narin salladığında, avcı kuşlar ve kertenkeleler kuyruğu anten zannederek oraya saldırır; kelebek ise sadece kanat ucu kaybıyla kurtulur. Kuyruğun dibindeki anal köşe, metalik turkuaz pullarla bezelidir. Saçaklar saf kar beyazı-siyah kesiklidir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) dar ve hassas olan, tipik Akdeniz maki ve garig vejetasyonunun kireçtaşlı (kalkerli) ve jipsli (alçılı) toprak yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) Akdeniz yamaç uzmanıdır. Yoğun, nemli ve kapalı gür orman içlerinden tamamen uzak durur. Genellikle deniz seviyesinden başlayıp 1200 metre Orta Toroslar geçiş kuşaklarına kadar uzanan:

• Kurak, çorak, bol güneş alan kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, dik tebeşirli şevler ve erozyon vadileri,
• Bodur meşe, yabani zeytin, keçi boynuzu ve sert dikenli çalı topluluklarının (Paliurus) fışkırdığı kayalık Akdeniz makilikleri,
• Tırtıllarının mutlak bağımlı olduğu ve sığındığı o kadim yer altı karınca yuvalarının bulunduğu güneşli, çıplak taşlık yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Diken ve Kaya Zirvelerinde Fırıl Fırıl Teritoryal Yaşam: Akdeniz Şeytancığı, havada asla geniş alanlara dağılmaz ve süzülmez. Cinsine has olağanüstü hırçın, hiperaktif bir teritoryal savunma mekanizmasına sahiptir. Erkek bireyler, yakıcı Akdeniz sıcağında bodur maki çalılarının en uç dikenli dal uçlarını veya çıplak kaya bloklarının zirvesini kendilerine bölge seçerler. Buradan geçen herhangi bir canlıya adeta bir mermi gibi patlayıcı, fırıl fırıl dönen ve göze takibi imkansız zikzaklı dikey dalışlar yaparlar. Bu agresif dalaşın ardından yine milimetrik olarak aynı yaprağın üzerine konar, kanatlarını sımsıkı kapatır ve o leopar desenli kanat altıyla saniyeler içinde adeta bir çalı kurusuna dönüşerek mükemmelce kamufle olur.
• Mineral Tutkusu ve Nektar Bağları: Ergin bireyler makiliklerde açan yabani dağ kekiği, civanperçemi, deve dikeni ve özellikle sarı çiçekli sütleğen (Euphorbia) çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler haziran sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından ve hayvan dışkılarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda parıldayan minik birer canlı mücevher gibi dururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Erken Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Akdeniz maki vejetasyonunun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup kül olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler mikroklimaya bağlı olarak yalnızca Mayıs başından Temmuz ortasına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Haziran ayıdır. Temmuz ayı sonu itibariyle dondurucu Akdeniz sıcaklarının ve kuraklığın zirve yapmasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak Akdeniz yamaçlarının odunsu ve dikenli elemanlarına bağımlıdır. Başat konukçuları:
  • Fabaceae familyasından kurak şevlerde boy veren bodur Anagyris foetida (Zehirli ayı yoncası / hanım tuzluğu) ile Rhamnaceae familyasından meralarda can bulan sert dikenli Paliurus spina-christi (Karaçalı) topluluklarının taze sürgünleri.

Mutlak Karınca Bağımlılığı (Obligat Mirmekofili - Zorunlu Parazitizm)

Tıpkı büyük ikizi gibi Cigaritis cilissa’nın yaşam döngüsü de evrimsel biyolojinin en harika ve akılalmaz simbiyotik ilişkilerinden birini barındırır. Tırtılları hayatlarını devam ettirebilmek için belirli karınca türlerine mutlak olarak mahkumdurlar (Obligat Mirmekofili).

• Tırtıllar, gövdelerindeki özel bezlerden salgıladıkları aminoasit ve kimyasal feromonlar (kokular) sayesinde Crematogaster (Özellikle Crematogaster jehovae) cinsi akrobat karıncaları pürüzsüzce taklit ederler.
• Karıncalar bu kokuyu kendi kraliçeleri veya larvaları sanarak narin tırtılı meralardan alıp yer altındaki karanlık karınca yuvalarının kalbine (derin galerilere) taşırlar.
• Tırtıl, kış boyunca karınca yuvasının içinde yaşar. Karıncalar onu dışarıdaki yırtıcılardan koruduğu gibi, tırtıl da karınca larvalarının salgılarıyla ve hatta bazen doğrudan karınca yumurtalarıyla beslenerek (parazitoid/predatör bağ) yuva içinde pürüzsüzce büyür. Pupa (koza) evresine de bu karanlık karınca yuvasının korunaklı koridorlarında girer. Baharda karların erimesi ve havaların ısınmasıyla karınca yuvasının çıkış tünellerinden ergin kelebek olarak fırlarlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Ekstrem düzeyde lokalize, parçalı ve dar bir Doğu Akdeniz / Levant yayılım alanına sahiptir. Dünyada yeryüzü mirası olarak yalnızca Güney Türkiye, Suriye, Lübnan, İsrail, Ürdün ve Kuzey Irak'ın o yarı kurak geçiş zonlarındaki dar vahalara sığınmış kalıntı bir taksondur. Avrupa kıtasında ve soğuk kuzey ülkelerinde kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Toroslar’ın Akdeniz Yüzü): Anadolu coğrafyasının güney biyoçeşitlilik köklülüğünü ve zenginliğini gösteren en prestijli, en imza Lycaenidae elemanlarındandır. Kuzey ve Batı Anadolu'nun iç hatlarında görülmesi imkansızdır. Yayılışı tamamen Akdeniz makilikleri ile Güneydoğu Anadolu sıradağ geçiş şeritlerine kilitlenmiştir. Özellikle Mersin (Çamlıyayla, Mut sarp şevleri), Adana (Kozan, Karaisalı), Antalya (Alanya, Gazipaşa geçişleri), Hatay (Amanos Dağları etekleri), Osmaniye, Kahramanmaraş, Gaziantep, Mardin ve Şanlıurfa'nın uygun Crematogaster karınca yuvaları barındıran çıplak dağlık şevlerinde milimetrik lokalitelerde kararlı kolonileri mevcuttur.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı her ekstrem dar habitat yapısı, mutlak karınca bağımlılığı nedeniyle ulusal ve küresel düzeyde ekolojik hassasiyeti, koruma alarm seviyesi ve izleme önceliği EN ÜST SAFHADA (VU/EN sınırında) olan imza prestij türlerdendir.
• Lokal Tehdit Faktörleri: Yaşam döngüsü yer altındaki karınca yuvalarına ve spesifik Akdeniz çalılarına bağlı olduğu için habitat müdahalelerine karşı toleransı sıfırdır. En büyük başat tehditler:
  • Bulunduğu sarp dağlık şevlerde açılan kontrolsüz taş ocakları, kalker ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz dağ madenciliği faaliyetleri yüzünden yamaçların patlatılarak o kadim, yüz yıllık Crematogaster karınca yuvalarının yerle bir edilmesidir. Yuvaların yok olması, kelebek kolonisinin o bölgede anında ve ebediyen yok olması demektir.
  • Akdeniz yamaçlarında yapılan kontrolsüz ve aşırı keçi otlatma baskısı (çalıların ve bitki tabanlarının ezilerek parçalanması) ile yangınlar lokal kolonileri doğrudan tehdit etmektedir.