İran Zıpzıp Perisi

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Coenonympha saadi (Kollar, [1849])
• Kanat Açıklığı: Genellikle 26–34 mm arasındadır. Oldukça küçük, narin ve kompakt yapılı bir peridir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Kanat Üstü: Her iki cinsiyette de kanat üst yüzeyi homojen, mat, soluk kum rengi veya açık ohrimsi-kahverengi tonlarındadır. Kanat kenarlarında ince koyu bir hat uzanır. (Arazide kanatlarını neredeyse hiç açmadığı için teşhiste her zaman kanat altı esas alınır.)
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı):
  • Ön Kanat Altı: Canlı bir ohrimsi-turuncu renge sahiptir ve dış uca doğru rengi hafifçe solar.
  • Arka Kanat Altı: Türün asıl büyüleyici ve ayırt edici imzası burasıdır. Boz-kum sarısı zemin rengi üzerinde, kanadın dış çeperine paralel olarak kusursuz dizilmiş 6 adet küçük, içi beyaz gözbebekli (pupilli) siyah göz beneği yer alır. Bu göz beneklerinin hemen iç kısmında ise onları boylu boyunca takip eden, yay şeklinde kesintisiz, net ve parıldayan beyaz bir şerit uzanır. Göz lekelerinin etrafını saran sarı halkalar ve bu beyaz bandın muntazam formu arazide saniyeler içinde ayırt edilmesini sağlar.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Cinsin diğer üyelerinin aksine, yeşil ve nemli çayırları değil, tamamen kurak ve sıcak coğrafyaları yurt edinmiştir. Genellikle 600 metreden başlayıp 2000 metre rakımlara kadar uzanan:

• Yarı kurak karasal stepler ve az otlu dağ bozkırları,
• Erozyona açık, killi, kalkerli veya çıplak taşlık yamaçlar,
• Kurak vadiler, meşelik açıklıkları ve kuru çalı çeperleri temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Alçaktan Zıplayan Uçuş: Tıpkı akrabaları gibi yere son derece yakın, otların ve bodur çalıların arasından neredeyse hiç yükselmeden, ritmik zikzaklar çizerek (zıplayarak) uçar. Rüzgarlı havalarda uçmayı sevmez ve hemen otların tabanına sığınır.
• Beslenme ve Gizlenme: Kurak bozkırlarda yaz başında açan ufak çiçeklerin nektarıyla beslenir. Dinlenirken veya rüzgardan korunurken kanatlarını sımsıkı kapatır. Arka kanat altındaki toprak ve kum rengi tonlar, kurumuş otların ve boz taşların arasında mükemmel bir kamuflaj sağlar.
• Fenoloji: Yılda tek bir kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler kurak ekosistemin henüz tamamen kurumadığı Mayıs başından Haziran sonuna kadar (bazen Temmuz başına sarkar) uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları kurak bozkır şartlarına ve düşük neme dayanıklı sert yapraklı Buğdaygiller (Poaceae) familyası elemanlarıyla beslenir. Özellikle kurak yamaçlarda kümelenen bodur Poa (Salkım otu) ve Stipa (Sorguç otu) türleri ana konukçularıdır.
• Gelişim: Dişiler yumurtalarını stepteki otların alt kuru saplarına tek tek bırakırlar. Kışı çok küçük bir larva (tırtıl) evresinde hibernasyona yatarak geçirirler. Erken baharda havaların ısınmasıyla gelişimini hızlandıran tırtıllar, Nisan ayı gibi pupa olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Oldukça karakteristiktir ve tamamen Ön Asya / İran platosu odaklı dar bir palearktik yayılıma sahiptir. Temel olarak Türkiye'nin doğusu, Kuzey Irak, İran (neredeyse tüm dağlık hat boyunca) ve Transkafkasya (Ermenistan, Azerbaycan) coğrafyasında lokal popülasyonlar kurmuştur.
• Türkiye Dağılışı: Türkiye kelebek faunası için tam bir Doğu ve Güneydoğu Anadolu karakteristiğidir. Güneydoğu Anadolu stepleri (Mardin, Şanlıurfa, Siirt, Hakkari) ile Doğu Anadolu'nun güney kesimlerindeki (Van, Malatya, Elazığ vadi tabanları) kurak bozkırlarda lokal ama dönemsel olarak yoğun popülasyonlar halinde bulunurlar. İç Anadolu'nun batısına, Marmara'ya veya Akdeniz sahillerine asla sokulmazlar.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) olarak değerlendirilmektedir. İnsan faaliyetlerinin ve tarımın çok yoğun olmadığı yarı kurak, sarp veya çorak arazilerde yaşadığı için doğrudan bir yok olma tehdidiyle karşı karşıya değildir. Ancak aşırı otlatma baskısı ve kurak vadi tabanlarına yapılan baraj/altyapı projeleri lokal step kolonilerini dönemsel olarak etkileyebilmektedir.