Güzel Azamet

Güzel Azamet ya da lepidopteroloji camiasındaki yaygın adıyla Berger'ın Azameti (Colias alfacariensis / Berger's Clouded Yellow), Pieridae (Beyaz Kelebekler) familyasının Coliadinae (Azametler) alt familyasına ait; Orta ve Güney Avrupa’dan Anadolu platolarına, oradan Orta Asya ve Çin batısına kadar uzanan kireçtaşlı coğrafyanın en zarif, en hırçın uçuşlu ve morfolojik olarak teşhisi en büyük maharet isteyen yüksek dağ sakinlerindendir.

Colias cinsinin Türkiye kırlarındaki en narin ve kriptik (gizli) üyelerinden olan bu özel tür; erkek bireylerinin o göz alıcı sülfür sarısı kanat atlası, tırtıllarının korungalar üzerindeki o büyüleyici siyah-sarı damalı taksonomik imzası ve kireçtaşlı yamaçlara olan sarsılmaz ekolojik bağımlılığıyla ansiklopedinizin Pieridae gövdesine pürüzsüz bir bilimsel derinlik katacaktır.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Colias alfacariensis (Ribbe, 1905) - Alman entomolog Carl Ribbe tarafından İspanya'nın Alfacar dağlarından toplanan örneklerle tanımlanmıştır. Uzun yıllar taksonomide Colias australis olarak da yer bulmuş, modern revizyonlarla bugünkü pürüzsüz ismini almıştır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 40–50 mm arasındadır. Kompakt, son derece atletik ve rüzgarlı dağ şevlerinde mermi gibi uçabilecek düzeyde olağanüstü kaslı ve kalın bir gövde yapısına sahiptir. Toraksı, yüksek dağ ayazlarına karşı vücut ısısını koruyan gri-esmer yoğun tüylerle kaplıdır. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

İkizi Güzel Azamet'ten (Colias hyale) Kesin Teşhis Kriterleri

İrfan Bey, bu tür lepidopterologların arazide ve laboratuvarda en çok ter döktüğü, morfolojik olarak ikizi Colias hyale (Soluk Azamet) ile neredeyse tıpatıp aynı olan bir kriptik taksondur. İkisini birbirinden jilet gibi ayırmak için şu 3 altın laboratuvar kriterini uygulamak gerekir:

1. Altın Kural (Ön Kanat Dış Kenar Geometrisi - Kesin Teşhis): İkizi Colias hyale'nin ön kanat uç alanı (apeks) bariz şekilde daha küt ve köşeli iken; Colias alfacariensis'in ön kanat uçları olağanüstü kavisli, yuvarlak hatlı, narin ve dairesel bir aerodinamik yapıya sahiptir.
2. İkinci Kural (Erkek Birey Zemin Rengi Kontrastı): C. hyale erkekleri bariz şekilde daha soluk, kirli bir krem-sarı zemin rengine sahipken; C. alfacariensis erkekleri göz alıcı, parıldayan, doymuş ve canlı bir sülfür sarısı / parlak limon sarısı atlas taşır. Ön kanat dış marjinindeki siyah bant kalındır ve içindeki sarı pencereler daha izoledir.
3. Üçüncü Kural (Arka Kanat Üst Yüzey Disk Lekesi): Arka kanat üst yüzeyinin tam merkezinde yer alan o yuvarlak diskal leke, C. hyale'de soluk ve belirsiz iken; bu türde canlı, parıldayan, doymuş bir koyu alev turuncusu / safran rengi ile jilet gibi net bir biçimde parıldar.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri açısından tam bir kireçtaşı (kalker) ve sıcaklık uzmanıdır. İkizi C. hyale daha nemli, serin, killi ova meralarını ve kuzey ekosistemlerini seçerken; Güzel Azamet (C. alfacariensis), tamamen güneşe açık kurakçıl alanları tercih eder. Genellikle 400 metreden başlayıp 2200 metre dağlık geçiş kuşaklarına kadar çıkan:

• Kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, kalkerli kuru bozkırlar, dik erozyon şevleri ve sarp kanyon duvarları,
• Güneş enerjisini sımsıkı tutan sıcak taşlık yataklar, çakıllı dağ meraları ve terkedilmiş kırsal kalker tarlaları,
• Tırtıllarının konukçu bitkisi olan beygir kuyruğu ve korunga topluluklarının gri kayalar arasından fışkırdığı güneşli yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Mermi Gibi Hızlı, Zikzaklı ve Durmaksızın Akan Uçuş: Güzel Azamet, havada adeta bir kurşun gibi çok hızlı, yere yakın (~10-40 cm yükseklikte), asla durup dinlenmeyen, sarp taşların üzerinden bir fırtına gibi akan hırçın bir uçuş mekaniğine sahiptir. Onları havada izlemek tam bir makro fotoğrafçılık maharetidir. Bulutlu anlarda uçmayı anında keserler ve kendilerini bitki saplarına sımsıkı kapatarak yan yatırırlar.
• Yan Yatma Güneşlenmesi ve Nektar Aşkı: Sabahın en erken saatlerinde gövde kaslarını uçuş sıcaklığına ulaştırmak için kanatlarını tamamen kapatıp toprağa/taşa 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal bir güneşlenme yaparlar. Kırların ilk açan yabani kekik, peygamberçiçekleri (Centaurea), korungalar ve dağ minelerinin nektarına sarsılmaz bir aşkla bağlıdırlar. Erkekler nemli patika çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler.
• Kararlı Çok Kuşaklı Döngü (Bivoltin / Polivoltin Ritim): Coğrafyanın sıcaklığına bağlı olarak ülkemizde yılda kesin olarak iki, ılıman alçak bölgelerde ise üç kesintisiz kuşak geliştirirler:
  • İlk Kuşak: Nisan başından Haziran ortasına kadar,
  • İkinci / Üçüncü Kuşak: Temmuz başından Ekim ayının ortasına (veya kasım başı ayazlarına) kadar arazide aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Mayıs ve Ağustos aylarıdır.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları kireçtaşlı dağ yamaçlarının ve kuru meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası elemanlarına mutlak bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından Hippocrepis comosa (Beygirkuyruğu / Atnalı otu), Coronilla varia (Renkli burçak / Taçlı akasya) ve dağ meralarındaki yabani Onobrychis (Korunga) türlerinin taze yaprak sürgünleri.
• Tırtıl Evresindeki Muazzam Morfolojik Ayrım (En Kesin Teşhis): Ergin kelebekleri birbirine ikiz kadar benzerken, Colias alfacariensis'i dünyada tek kılan muazzam mucize tırtıl evresinde gizlidir İrfan Bey:
  • İkizi C. hyale'nin tırtılı dümdüz yeşil ve belirsiz hatlara sahipken; Colias alfacariensis tırtılı silindirik, göz alıcı parlak fıstık yeşili zemin üzerine dikey uzanan dört hat halinde dizilmiş, jilet gibi net simsiyah kadife kare bloklar ve bu blokların arasından fışkıran parlak limon sarısı / safran sarısı kalın çift şeritler taşır. Adeta damalı bir yarış bayrağını andıran bu harika larva görselliği, türün taksonomik olarak en pürüzsüz ve en kesin teşhis kanıtıdır.
• Larva Evresinde Hibernasyon (Kış Uykusu): Tür kışı üçüncü gömleğe ulaşmış yarı büyümüş narin larva (tırtıl) evresinde kış uykusuna yatarak geçirir. Atnalı otu çalılarının tabanındaki kuru yaprak döküntülerinin arasına gizlenerek dondurucu kış şartlarına direnirler. Baharda havaların ısınmasıyla uyanıp beslenmelerini hızla tamamlar ve bitki sapına baş aşağı asılarak yeşil renkli narin pupalarını örerler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Kararlı bir güney Palearktik ve Akdeniz dağ zinciri yayılım alanına sahiptir. İber Yarımadası'ndan (İspanya) başlayarak tüm Fransa, Almanya'nın kireçtaşlı güney şeritleri, Alpler silsilesinin etekleri, tüm İtalya, Balkan Yarımadası'nın tamamı, Türkiye, Kafkasya, Transkafkasya, Kuzey Irak ve İran sıradağları üzerinden Orta Asya ve Çin'in batı sınırlarına kadar uzanan izole sarp bir kuşağın başat sakinidir. İskandinavya'nın en kuzey Arktik sınırlarında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının dağlık, kireçtaşlı step karakterini ve Pieridae asaletini gösteren en prestijli, kararlılığı ve biyocoğrafik değeri olağanüstü yüksek imza azamet karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen karasal dağlık iç vadi ve geçiş kuşaklarına kilitlenmiştir. Özellikle İç Anadolu Bölgesi'nin tüm kireçtaşlı dağlarında (Ankara, Konya, Eskişehir, Sivas, Kayseri), Akdeniz Toroslar Silsilesi'nin sarp dağ geçitlerinde ve tüm Doğu ile Kuzeydoğu Anadolu platolarında (Erzurum, Erzincan, Gümüşhane, Bayburt, Kars, Van dağları silsilesinde) 400-2200 metreler arasında son derece sağlıklı, yoğun ve kararlı popülasyonları mevcuttur. Trakya'nın alçak nemli düzlüklerinde ve sahil ova merkezlerinde nadirdir.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Geniş dağılış alanı ve Türkiye genelindeki yüksek popülasyon gücü sayesinde nesli tamamen güvendedir ve herhangi bir acil koruma statüsü bulunmamaktadır. Ancak sarp dağ yamaçlarında ve kalkerli şevlerde açılan kontrolsüz taş ocakları, çimento fabrikaları ve madencilik faaliyetleri ile yüksek rakımlı meralardaki aşırı kontrolsüz koyun otlatma baskısı (tırtılların ve konukçu bitkilerin ezilerek yok edilmesi) lokal vadi kolonilerini dönemsel olarak olumsuz etkilemektedir.