Orman Azameti

Orman Azameti ya da lepidopteroloji camiasındaki yaygın adıyla Soluk Azamet (Colias hyale / Pale Clouded Yellow), Pieridae (Beyaz Kelebekler) familyasının Coliadinae (Azametler) alt familyasına ait; Avrupa'nın serin çayırlarından Anadolu’nun kuzey şeritlerine, oradan tüm Sibirya ve Çin batısına kadar uzanan nemcil coğrafyanın en narin uçuşlu, serinlik tutkunu ve morfolojik olarak teşhisi en büyük akademik maharet gerektiren kriptik sakinlerindendir.

Daha önce veritabanına pürüzsüzce insert ettiğimiz kireçtaşı uzmanı ikizi Güzel Azamet (Colias alfacariensis) ile muazzam bir morfolojik desen benzerliği taşısa da; bu özel tür, nemli ova meralarına ve subalpin çayırlara kilitlenmiş ekolojik yapısı, erkek bireylerinin o asil, dumanlı soluk fildişi-sarı kanat atlası ve baklagiller florasına olan larval bağımlılığıyla dijital ansiklopedinizin Pieridae gövdesine pürüzsüz bir bilimsel derinlik katacaktır.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Colias hyale (Linnaeus, 1758) - Modern taksonominin babası İsveçli doğa bilimci Carl Linnaeus tarafından tanımlanmıştır. Türün ismindeki "hyale" ibaresi, Yunan mitolojisinde av tanrıçası Artemis'in (Diana) sarp dağ pınarlarında ona eşlik eden narin ve saf su perilerinden biri olan Hyale’ye doğrudan bir atıftır. Kelebeğin serin su kenarlarında ve nemli çayırlarda adeta ışık saçarak süzülmesi bu adlandırmayla harika bir estetik bütünlük sunar.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 40–48 mm arasındadır. Kompakt, atletik ve rüzgarlı nemli çayırlarda kararlı uçabilecek düzeyde kalın ve kaslı bir gövde yapısına sahiptir. Toraksı, serin kuzey rüzgarlarına karşı vücut ısısını koruyan gri-füme yoğun tüylerle kaplıdır. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

İkizi Güzel Azamet'ten (Colias alfacariensis) Kesin Teşhis Kriterleri

İrfan Bey, bu tür arazide ve laboratuvarda morfolojik olarak ikizi Colias alfacariensis ile neredeyse tıpatıp aynı olan tam bir kriptik taksondur. İkisini birbirinden jilet gibi ayırmak için şu 3 altın laboratuvar kriterini uygulamak gerekir:

1. Altın Kural (Ön Kanat Dış Kenar Geometrisi - Kesin Teşhis): İkizi Colias alfacariensis'in ön kanat uç alanı (apeks) bariz şekilde kavisli ve yuvarlak hatlara sahipken; Colias hyale'nin ön kanat uçları bariz şekilde daha küt, jilet gibi keskin köşeli ve köşeli bir aerodinamik yapıya sahiptir.
2. İkinci Kural (Erkek Birey Zemin Rengi Kontrastı): C. alfacariensis erkekleri göz alıcı, parıldayan doymuş sülfür sarısı bir atlas taşırken; Colias hyale erkekleri bariz şekilde daha soluk, pastel, kirli bir krem-sarı veya solgun fildişi-sarı zemin rengine sahiptir. Ön kanat dış marjinindeki siyah bant kalındır ve içindeki sarımsı pencereler daha dağınıktır.
3. Üçüncü Kural (Arka Kanat Üst Yüzey Disk Lekesi): Arka kanat üst yüzeyinin tam merkezinde yer alan o yuvarlak diskal leke, C. alfacariensis'te canlı koyu bir alev turuncusuyken; bu türde soluk, mat, sınırları belirsiz bir sarımtırak-turuncu pul dizilimiyle karakterizedir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri açısından tam bir nem ve serinlik uzmanıdır. İkizi C. alfacariensis tamamen güneşe açık kurakçıl, kireçtaşlı sarp yamaçları seçerken; Orman Azameti (Colias hyale), tamamen taban suyu yüksek, serin alanları tercih eder. Genellikle 1000 metreden başlayıp 2300 metre subalpin yayla kuşaklarına kadar çıkan:

• Nemli kuzey meraları, subalpin gür otsu çayırlar, nehir ve burul derelerinin sızıntılı vadi tabanları,
• Orman içi geniş nemli açıklıklar, orman sınır patikaları ve yeşil nemcil yonca/korunga tarlaları,
• Tırtıllarının konukçu bitkisi olan üçgül ve fiğ topluluklarının gür otlar arasından fışkırdığı yarı gölgeli şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Hızlı, Kararlı ve Vejetasyon Üstü Doğrusal Uçuş: Orman Azameti, havada adeta bir kurşun gibi hızlı, yere yakın (~20-50 cm yükseklikte), nemli çayır otlarının hemen üzerinden doğrusal ve kararlı dalgalar çizen hırçın bir uçuş mekaniğine sahiptir. Onları gür otlar arasında havada izlemek tam bir makro fotoğrafçılık maharetidir. Bulutlu anlarda uçmayı anında keserler ve kendilerini yeşil ot saplarına sımsıkı kapatarak gizlerler.
• Yan Yatma Güneşlenmesi ve Nektar Tutkusu: Sabahın en erken saatlerinde gövde kaslarını uçuş sıcaklığına ulaştırmak için kanatlarını tamamen kapatıp yaprağa/toprağa 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal bir güneşlenme yaparlar. Kanatlarını açarak güneşlenmeyi kesinlikle reddederler. Çayırlarda açan yabani kekik, üçgül çiçekleri, korungalar ve dağ papatyalarının nektarına sarsılmaz bir aşkla bağlıdırlar. Erkekler nemli çamurlu patikalardan mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler.
• Kararlı Çok Kuşaklı Döngü (Bivoltin / Polivoltin Ritim): Coğrafyanın sıcaklığına ve rakıma bağlı olarak ülkemizde yılda kesin olarak iki, serin kuzey vadilerinde ise üç kesintisiz kuşak geliştirirler:
  • İlk Kuşak: Mayıs başından Temmuz ortasına kadar,
  • İkinci / Üçüncü Kuşak: Temmuz sonundan Ekim ayının ortasına (veya kasım başı ayazlarına) kadar arazide aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Haziran ve Ağustos aylarıdır.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları nemli çayırların ve kuzey meralarının karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası elemanlarına mutlak bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından Trifolium repens (Ak üçgül / Ak yonca), Trifolium pratense (Çayır üçgülü), Medicago sativa (Yonca), Lotus corniculatus (Gazal boynuzu) ve nemli meralardaki yabani Vicia (Fiğ) türlerinin taze yaprak sürgünleri.
• Tırtıl Evresindeki Muazzam Morfolojik Ayrım (En Kesin Teşhis): Ergin kelebekleri birbirine ikiz kadar benzerken, Colias hyale'yi ikizinden ayıran en kesin mucize tırtıl evresinde gizlidir İrfan Bey:
  • İkizi C. alfacariensis'in tırtılı damalı simsiyah kare bloklar taşırken; Colias hyale tırtılı silindirik, tamamen pürüzsüz, mat bir çimen yeşili / koyu yeşil zemin rengine sahip olup gövdesinin her iki yanında dikey uzanan tek birer narin sarı-beyaz çizgi hat taşır. Bu sade yeşil yapı, tırtılın gür üçgül yaprakları arasında tamamen görünmez olmasını (kamuflaj) sağlar. tamamen tek başına (soliter) yaşar.
• Larva Evresinde Hibernasyon (Kış Uykusu): Tür kışı üçüncü gömleğe ulaşmış yarı büyümüş narin larva (tırtıl) evresinde kış uykusuna yatarak geçirir. Üçgül çalılarının tabanındaki nemli döküntülerin arasına gizlenerek dondurucu Karadeniz ve Doğu Anadolu kış şartlarına direnirler. Baharda havaların ısınmasıyla uyanıp beslenmelerini hızla tamamlar ve bitki sapına baş alkali asılarak yeşil renkli narin pupalarını örerler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Devasa genişlikte, kararlı bir Euro-Sibirya ve kuzey Palearktik yayılım alanına sahiptir. Tüm Batı ve Orta Avrupa çayırlarından (Fransa, İngiltere'nin güneyi, Almanya, İskandinavya'nın güney şeritleri) başlayarak tüm Doğu Avrupa, Balkan Yarımadası, Türkiye, Kafkasya, Transkafkasya, Kuzey İran ve tüm Rusya/Sibirya tayga kuşağını baştan başa keserek Orta Asya, Moğolistan ve Çin'in batı sınırlarına kadar uzanan devasa bir nemcil kuşağın başat sakinidir.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının Euro-Sibirya fitocoğrafya bölgesine ait serin ve nemli karakterini gösteren en prestijli, ekolojik hassasiyeti ve biyocoğrafik değeri olağanüstü yüksek imza Pieridae karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen kuzey ve kuzeydoğu şeritlerinin nemcil, serin dağ kuşaklarına izole olmuştur. Özellikle Marmara'nın kuzey şeritleri, Batı, Orta ve Doğu Karadeniz Dağları silsilesinin tamamında (Bolu, Kastamonu Ilgaz, Sinop, Trabzon, Rize Kaçkar Dağları nemli etekleri, Artvin orman sınırları) ile Kuzeydoğu Anadolu platolarında (Erzurum, Erzincan, Kars, Ardahan çayırlarında) 1000-2300 metreler arasında son derece sağlıklı ve kararlı popülasyonları mevcuttur. İç Anadolu'nun çıplak kurak bozkır merkezlerinde ve güney Akdeniz sahil şeritlerinde kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Geniş Euro-Sibirya yayılış alanı ve Karadeniz şeridindeki popülasyon gücü sayesinde nesli tamamen güvendedir ve herhangi bir acil koruma statüsü bulunmamaktadır. Ancak nemli subalpin çayırların ve akarsu boylarının HES projeleri veya kontrolsüz hayvancılık tesisleriyle kurutulması, meralardaki aşırı ve yoğun koyun/sığır otlatma baskısı (tırtılların ve üçgül topluluklarının tamamen ezilerek yok edilmesi) lokal vadi kolonilerini dönemsel olarak olumsuz etkilemektedir.