Fransız Everesi

Fransız Everesi (Everes alcetas / Provençal Short-tailed Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Cupidinini oymağının; Güney Avrupa’dan Anadolu’nun nemli nehir vadilerine, oraman sınırlarından Orta Asya’ya kadar uzanan nemcil ve mesofilik (orta derece nem seven) ekosistemlerin çayırlık tabanlarına kilitlenmiş, son derece narin ve lokal bir sakinidir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Everes alcetas (Hoffmannsegg, 1804) - Alman doğa bilimci, entomolog ve botanikçi Johann Centurius von Hoffmannsegg tarafından tanımlanmıştır. Birçok modern taksonomik kaynakta Cupido alcetas olarak da sınıflandırılan tür, ipliksi kuyruk yapısına sahip narin üyeleri barındıran Everes alt cinsine dahildir. Tür epifeti olan "alcetas", Antik Yunan mitolojisindeki narin karakter adlandırmalarıyla uyumludur.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 26-32 mm arasındadır. Kompakt, küçük, son derece ince ve narin bir gövde mimarisine sahiptir. Toraks kasları, çayırlık alanların yer seviyesindeki lokal hava akımlarında yumuşak ve dalgalı uçuş dalgaları üretmeye elverişlidir. Frontal bacaklar pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabası Balkan Everesi'nden (Everes argiades) Kesin Teşhis Kriterleri

Arazide ve laboratuvarda morfolojik olarak ikiz düzeyde benzediği Everes argiades (Balkan Everesi) ile karıştırılmaması için kanat alt yüzeyindeki şu 3 net mikroskobik kritere bakılır:

1. Altın Kural (Arka Kanat Altındaki Turuncu Lekelerin Yokluğu - Mutlak Teşhis): Everes argiades'in arka kanat alt yüzeyinin anal açısında (kuyruğun hemen dibinde) iki adet canlı turuncu ay hilali lekesi yer alırken; Everes alcetas'ın arka kanat alt yüzeyinde bu turuncu lekeler kesinlikle bulunmaz. Kanat alt yüzeyi tamamen homojen soluk kül grisi / fildişi beyazı zemin üzerine dizilmiş küçük siyah beneklerden oluşur.
2. Narin İpliksi Kuyrukçuk Yapısı: Arka kanadın alt uç kenarında (anal açı, Cu2 damar sonu), Everes cinsinin imza karakteri olan olağanüstü ince, narin, mikroskobik ipliksi birer kuyrukçuk sarsıntılı bir biçimde sarkar. Bu narin kuyruğun ucu beyaz pullarla bezelidir.
3. Eşeyli Renk Kontrastı (Üst Yüzey Grafiği): Erkek bireylerin kanat üst yüzeyi soluk, narin bir menekşe mavisi / leylak mavisi pullarla kaplıdır ve dış kenarda ince siyah bir marjin hattı taşır. Dişi bireyler ise tamamen masif, mat, dumanlı bir koyu kahverengi / füme esmerliktedir. Saçaklar her iki eşeyde de saf beyazdır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri açısından kurakçıl steplerden ve çölümsü vadilerden tamamen uzak duran mutlak bir nemcil çayır ve orman altı vejetasyon uzmanıdır. Kararlı bir su dengesine ve gölgelik alanlara bağımlıdır. Genellikle deniz seviyesinden başlayıp 1400 metre nemli dağ geçiş kuşaklarına kadar çıkan:

• Yaprak döken gür ormanların içi, geniş orman kenarı açıklıkları, nemli patika şeritleri ve çalı sınırları,
• Akarsu boyları, nemli nehir vadileri, bataklık kenarları ve taban suyu yüksek gür otlu çayırlar,
• Tırtıllarının konukçu bitkisi olan yabani yonca ve burçak topluluklarının gür tabanlar oluşturduğu gölgelik şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Yerden, Yumuşak ve Kararsız Uçuş Mekaniği: Fransız Everesi, havada asla yükselmez ve sert rüzgarlara karşı direnç gösteremez. Yerden yalnızca 10 ila 30 cm yükseklikte, gür otların ve çalıların hemen üzerinden adeta havada asılı kalırcasına yumuşak, yavaş ve kararsız dalgalar çizen narin bir uçuş sergilerler. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan gür ot saplarının altına bırakıp kanatlarını sımsıkı kapatarak saniyeler içinde kamufle olurlar.
• Yaprak Üstü Güneşlenmesi ve Nektar Tutkusu: Sabahın en erken saatlerinde vücut kaslarını uçuş sıcaklığına ulaştırmak için güneş gören nemli yaprakların üzerine konarak kanatlarını yarı açık tutarlar; termal güneşlenmeyi bu ritimle tamamlarlar. Çayırlarda açan yabani yonca, gazal boynuzu, düğün çiçekleri ve unutma beni çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler nemli çamurlu patika sızıntılarından mineral emmeyi çok severler.
• Kararlı Çok Kuşaklı Uzun Dönem Ritm (Polivoltin Fenoloji): Nemcil habitatların vejetasyon kararlılığına bağlı olarak ülkemizde yılda kesin olarak iki ila üç kesintisiz kuşak geliştirirler:
  • Ergin bireyler mikroklimaya bağlı olarak Mayıs başından Eylül ayının sonuna kadar (popülasyon zirveleri Haziran başı ve Ağustos aylarıdır) arazide aktif uçuşta görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları nemli çayırların ve orman altı örtüsünün karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası otsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından Trifolium (Yonca) türleri, Medicago (Yabani yonca / Katırtırnağı), Vicia (Fiğ), Lathyrus (Mürdümük) ve Securigera varia (Taçlı burçak) bitkilerinin taze yaprak sürgünleri ve özellikle çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-yeşil renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan konukçu bitkinin taze çiçek tomurcuklarının arasına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri kısa narin tüylerle bezeli açık çimen yeşili / pembemsi-yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu yeşil bir sırt çizgisi ve yanlarda soluk sarımsı eğik hatlar taşır. Çiçek kurulları içinde beslenirken morfolojik olarak tamamen görünmez olur.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları, gövdelerinin arka segmentlerindeki bezlerden salgıladıkları aminoasit zengini sıvı sayesinde Formica cinsi nemcil orman karıncalarıyla mirmekofilik bir bağ kurarlar. Karıncalar bu sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına ve avcı böceklere karşı gür otlar arasında korurlar.

• Pupa Evresinde Hibernasyon (Kış Uykusu): Son kuşak tırtıllar, sonbahar sonunda toprağa inerek kendilerini kuru yaprak döküntülerine veya bitki kök hatlarındaki toprak yarıklarına narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Kışı bu koza içinde geçirip baharda erginleşirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Geniş ve kararlı bir Güney Palearktik / Mesofilik yayılım alanına sahiptir. İspanya'nın kuzeyinden, Fransa'dan (türün ilk tanımlandığı ve ismini aldığı bölge), tüm Orta ve Güney Avrupa kıtasından, Balkan Yarımadası'ndan, tüm Türkiye coğrafyasından, Kafkasya ve Transkafkasya üzerinden Sibirya'nın güney şeritleri ve Kazakistan'ın nemcil vadi tabanlarına kadar uzanan gür bir kuşağın sakinidir. Kuzey Afrika'nın kurak çöllerinde kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının nemcil ve akarsu boyu orman ekosistemlerinin kararlılığını gösteren narin Lycaenidae elemanlarındandır. Ülkemizde yayılışı tamamen nemli vadi tabanlarına, Karadeniz dağ eteklerine ve Marmara geçiş koridorlarına dağılmıştır. Özellikle Marmara Bölgesi'nin kuzey yamaçlarında (Kırklareli Istranca Dağları, İstanbul Şile-Beykoz orman hatları, Bursa, Sakarya, Kocaeli), tüm Karadeniz Bölgesi sahil ve iç geçiş vadilerinde (Bolu, Kastamonu, Sinop, Trabzon, Artvin) ve Doğu Anadolu'nun o gür akarsu boylarında 0-1400 metreler arasında lokal ama kararlı kolonileri mevcuttur. İç Anadolu'nun çıplak kuru bozkır merkezlerinde kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin sulak alan kenarları, nehir yatakları ve nemcil çayır habitatlarının kırılganlığı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti yüksek bir türdür.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, nehir yataklarının ve nemli vadi tabanlarının baraj/HES projeleriyle su altında bırakılması, akarsu yataklarının beton kanallara alınarak kurutulması ve sulak çayırların endüstriyel tarıma/yapılaşmaya açılması yüzünden konukçu baklagil topluluklarının tamamen yok edilmesidir. Kırsal alanlardaki bu radikal sulak alan müdahaleleri lokal Fransız Everesi kolonilerini doğrudan yok oluşa sürüklemektedir.