Staudinger`in Minik Mavisi

Staudinger’in Minik Mavisi (Cupido staudingeri / Staudinger's Judean Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Anadolu platolarından Levant kuşağına, oradan Kuzey ve Batı İran dağ silsilelerine kadar uzanan, ekstrem kurak ve karasal Alpin ekosistemlere kilitlenmiş, taksonomik ve evrimsel değeri paha biçilemez bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Cupido (Minik Maviler) cinsinin Palearktik bölgedeki en niş ve izole temsilcilerinden biri olan bu takson, hem adını taşıdığı doğa tarihi efsanesiyle hem de bir buğday tanesi büyüklüğündeki cüce morfolojisiyle kelebekler.com.tr veri yapımıza Alpin kireçtaşlı bozkırların en narin dinamiklerini getirmektedir.

Taksonomi ve Bilimsel Vefa

• Bilimsel Adı: Cupido staudingeri (Christoph, 1873) - Alman asıllı ünlü Rus entomolog ve lepidopterist Hugo Theodor Christoph tarafından Kuzey İran / Kafkasya sınır hatlarından toplanan tip örnekler üzerinden tanımlanarak dünya doğa tarihine kazandırılmıştır. Many modern kaynakta Lachides staudingeri olarak da sınıflandırılmaktadır.
• Otto Staudinger’e Asil Bir Saygı Duruşu: Türün epifeti olan staudingeri, 19. yüzyılda Palearktik bölge ve özellikle Anadolu/Ön Asya kelebek faunasının haritalandırılmasında devasa çalışmalar yürütmüş, dünya doğa tarihinin en meşhur Alman lepidopteristlerinden biri olan Otto Staudinger’e ithafen verilmiştir.

Morfolojik Tanım ve Ayırıcı Teşhis Kriterleri

• Kanat Açıklığı: Genellikle 18-24 mm arasında değişen, faunamızın en cüce, en küçük ve minyatür morfolojilerinden birine sahiptir. Arazide uçarken bir kelebekten ziyade minik bir güveyi veya sineği andırır. Alpin zirvelerde esen o dondurucu ve hırçın fırtınalara karşı yer seviyesine sımsıkı yakın kalıp, rüzgara kapılmadan nokta atışı dikey manevralar yapabilecek düzeyde kompakt bir kas yapısı barındırır.

Akrabalarından (Cupido Üyelerinden) Kesin Teşhis Kriterleri

Arazide sympatric (aynı coğrafyayı paylaşan) uçabildiği diğer minik mavilerden (özellikle Cupido minimus ve Cupido osiris) laboratuvar ve makro fotoğraf netliğinde şu 3 kesin kriterle teşhis edilir:

1. Altın Kural (Kanat Altında Düzensiz Masif Benek Dizisi - Mutlak Teşhis): Kanat alt yüzeyi çok açık kül grisi veya pudramsı fildişi-bej şık bir zemin rengine sahiptir. En büyük başat teşhis karakteri; arka kanat alt yüzeyindeki postdiskal benek dizisinin, C. minimus’taki gibi narin ve düzenli bir kavis çizmemesidir. Noktalar bariz şekilde daha iri, masif, jilet keskinliğinde kömür karasıdır ve kanat ortasında oldukça düzensiz, asimetrik kırılmalar yapan jenerik bir grafik hat çizer.
2. Erkek Üst Yüzey Esmer Mat Leylak Parıltısı: Erkek bireylerin kanat üst yüzeyi, Cupido osiris gibi parlak metalik bir gök mavisi değildir. Karakteristik olarak derin, dumanlı bir füme / kömür esmerliği zemin rengine sahiptir ve bu karanlık pulların tabanından, kanat köklerinde (bazal alanda) parıldayan narin menekşe mavisi / leylak rengi mat pul kümesi sızar. Dişiler ise tamamen mavi pullardan arındırılmış, homojen, mat bir koyu toprak kahverengisidir. Saçaklar saf beyazdır.
3. Turuncu Renk ve Kuyruk Reddi: Cinsinin jenerik karakteri olarak arka kanat alt yüzeyinin dış marjin (kenar) hatlarında, Plebejus üyelerindeki o canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kenar son derece temiz, desensiz ve dumanlı gri minik gölge noktalarından ibarettir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) ekstrem düzeyde dar ve spesifik olan, karasal iklimin çıplak kireçtaşlı (kalkerli) ve volkanik yüksek dağ yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) Alpin step uzmanıdır. Alçak rakımlı nemli sahil ovalarından tamamen uzak durur. Genellikle 1500 metreden başlayıp 2400 metre Alpin zirve kuşaklarına kadar uzanan:

• İç her Doğu Anadolu karakterli çıplak kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, çorak tebeşirli dik şevler ve kurumuş erozyon vadileri,
• Kuru, az otlu, taşlık, çakıllı ve rüzgara açık Alpin meralar, yüksek dağ geçit hatları,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan odunsu, bodur ve dikenli / etli baklagil topluluklarının kalkerli toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Yere Sıfır, Seri ve "Pır Pır" Uçuş Mekaniği: Staudinger’in Minik Mavisi, havada asla yükselmez. Tüm ergin ömür aktivitesi, konukçu bitkisinin sığındığı çıplak taşlık yamaçlardaki dar bir mikrolokal hava sahasına (~10-15 metrelik alan) mutlak suretle kilitlidir. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-10 cm yükseklikte), çıplak taşların hemen üzerinden çok seri, düzensiz ve "pır pır" diye tabir edilen narin zikzaklar çizen kıvrak bir uçuş sergilerler. Kül grisi kanat altı morfolojisi sebebiyle çıplak çakılların üzerine konup kanatlarını sımsıkı kapattığı anda saniyeler içinde mükemmel bir taşa dönüşerek kamufle olur.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Alpin vejetasyonun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler rakıma her karların erime ritmine bağlı olarak yalnızca Haziran başından Temmuz sonuna kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Haziran sonu ile Temmuz ortası arasındaki dar dönemdir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak Alpin step ve meraların kserofil bitki elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae (Baklagiller) familyasından yüksek sarp yamaçlarda ve kaya çatlaklarında can kalan, odunsu gövdeli ve küçük yapraklı Astragalus (Geven) ve özellikle Onobrychis (Korunga) türlerinin taze sürgünleri, polen zenginleri ve etli genç tomurcukları.
• Gelişim ve Karınca Bağlantısı: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan konukçu bitkinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin kadifemsi tüylerle bezeli açık çimen yeşili / koyu zeytuni yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesindeki narin bezlerden salgıladığı aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius veya Formica cinsi karıncaları pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında narin tırtılı meralardaki parazitoid yaban arılarına karşı korurlar. Kışı konukçu bitkinin tabanındaki derin toprak yarıklarında pupa (koza) evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Sınırlı, parçalı ve spesifik bir Ön Asya - Levant - İran-Turan dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada esas olarak Türkiye coğrafyasının iç ve doğu sıradağlarından başlayıp, Kafkasya, Ermenistan, Kuzey ve Batı İran platolarına (Elbruz ve Zagros sıradağları) ve güneyde Levant (Lübnan/Suriye) dağlık kuşaklarına izole olmuştur. Batı, Orta ve Kuzey Avrupa ovalarında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Anadolu Dağlarının Gizli Şehzadesi): Anadolu coğrafyasının karasal dağ ekosistemlerinin biyocoğrafik zenginliğini gösteren en nadide, en niş Lycaenidae elemanlarındandır. Ülkemizde yayılışı tamamen İç Anadolu, Toroslar geçiş kuşağı ve Doğu Anadolu'nun o yüksek karasal kireçtaşlı sıradağ silsilelerine kilitlenmiştir. Özellikle Ankara, Konya, Sivas (çorak kalkerli Alpin tepeler), Kayseri (Erciyes etekleri), Niğde (Bolkar ve Aladağlar şevleri), Erzincan, Erzurum, Gümüşhane, Malatya ve Van Gölü havzası dağlık hatlarında 1500-2400 metreler arasında son derece lokal izole kolonileri mevcuttur. Trakya'da ve batı sahil düzlüklerinde görülmesi imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı step habitat yapısı nedeniyle LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step ve bodur baklagil habitatlarının kırılganlığı, tek kuşaklı yapısı ve bir buğday tanesi büyüklüğündeki narin morfolojisi sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve takibi gereken koruma öncelikli imza taksonlardandır.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, kireçtaşlı Alpin dağlık şevlerde açılan kontrolsüz taş ocakları, kalker ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz dağ madenciliği faaliyetleri yüzünden patlatılarak konukçu bodur bitki topluluklarının ve tabandaki narin karınca yuvalarının dozerlerle kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı küçükbaş otlatma baskısı (bitki çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.