Çokgözlü Güzel Mavi

Çokgözlü Güzel Mavi (Cyaniris semiargus / Mazarine Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; gür dağ çayırlarını, nehir vadilerini ve subalpin otlakları kendine yurt edinmiş, erkek bireylerinin kanat üstündeki o derin, mat, menekşe-lacivert tonuyla gruba has en asil ve karizmatik mavi kelebek türlerimizden biridir.

Avrupa'da pek çok ülkede yoğun tarım ve habitat kaybı nedeniyle popülasyonları ciddi şekilde çökmüş olan bu tür, Anadolu coğrafyasının el değmemiş dağ çayırlarında halen son derece kararlı ve sağlıklı kolonilere sahiptir. 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Cyaniris semiargus (Rottenburg, 1775) - Eski literatürlerde ve klasik kataloglarda Polyommatus semiargus veya Plebejus semiargus olarak da sınıflandırılmıştır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 28–34 mm arasındadır. Orta büyüklükte, narin yapılı fakat dağ vadilerinin sert rüzgarlarına uyum sağlamış oldukça hareketli ve dinamik bir mavi kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü (Lacivert Derinlik): Erkekleri kelebek gözlemcilerinin arazide en kolay ayırt ettiği türlerin başında gelir. Kanat üst yüzeyi, İkarus'un parlak gökyüzü mavisinden tamamen farklı olarak, derin, koyu, mat bir leylak-mavi, menekşe-lacivert veya çivit mavisi pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarı boyunca uzanan dumanlı siyah marjinal şerit oldukça geniştir ve kanat damarları iç kısımlara doğru narin siyah hatlar şeklinde seçilir. Kanat saçakları (kirpikleri) ise tertemiz, saf beyaz renktedir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler tamamen mat ve kamuflaj odaklıdır. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır; tabanda mavi pullanma barındırmazlar. Yakın akrabalarının aksine, kanat üst yüzeyinde turuncu renkli yarımay lekeleri (ay bandı) kesinlikle bulunmaz; bu saf esmerlik dişilerin en büyük ayırıcı tanım özelliğidir.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Zemin rengi erkeklerde açık kurşuni boz-gri, dişilerde ise daha sıcak bir tarçın-bej veya sütlü kahve tondadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi halkalarla çevrili küçük ama son derece net göz benekleriyle (çillerle) bezelidir. Ön kanat altında taban benekleri bulunmaz. En büyük ayırt edici görsel imzası; arka kanat dış kenarı boyunca dizilen o tipik turuncu lekelerin, ay bantlarının ve metalik parıltıların tamamen yok olmuş, silinmiş gibi narin ve yalın bir yapıya sahip olmasıdır. Kanat altı adeta temiz, çilli bir boz tuval gibidir. Arka kanat tabanına yakın bölgelerde hafif turkuaz-yeşil narin pullanmalar seçilebilir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Aşırı kuru, çıplak ve çorak step düzlüklerinden tamamen uzak durur; nem dengesi yüksek, serin ve bol çiçekli dağ ekosistemlerini seçer. Genellikle 600 metreden başlayıp 2300 metre rakımlara kadar çıkan:

• Çiçek zengini gür dağ çayırları, nemli yüksek meralar ve subalpin otlaklar,
• Dağ ormanı içi güneşli açıklıklar, orman kenarları ve nemli patika şeritleri,
• Akarsu, dere yatakları ve nehir kıyılarındaki nemli vadi tabanları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Çayır Devriyeleri ve Uçuş: Çayır otlarının hemen üzerinde, yere yakın, narin, yavaş ama oldukça kararlı zikzaklar çizerek uçarlar. Erkek bireyler günün sıcak saatlerinde nemli çayır otlarının en uç saplarına konarak alan devriyesi yaparlar. Çayırlarda açan yabani kekik, civanperçemi ve özellikle yonca çiçeklerinin nektarına oldukça düşkündürler.
• Mineral Kümelenmeleri: Erkek bireyler, yaz aylarının sıcak günlerinde dağ patikalarındaki nemli toprak dolgularından, sızıntı sularından veya nehir kenarlarındaki çamurlu alanlardan mineral emmek için (Mud-puddling) toplu kümeler oluştururlar. Kanatlarını kapattıklarında alt yüzeydeki boz tonlar sayesinde kuru otlar arasında mükemmel bir gizlenme sağllarlar.
• Fenoloji: Yaşadığı coğrafyaya ve yüksekliğe bağlı olarak yılda genellikle tek bir uzun kuşak (univoltin) veya bazı korunaklı, düşük rakımlı vadilerde iki kuşak geliştirirler. Ergin bireyler Mayıs başından Ağustos sonuna kadar (popülasyon zirvesi Haziran sonu ve Temmuz aylarıdır) arazide uçurken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları nemli dağ çayırlarının ve vadi tabanlarının karakteristik Baklagiller (Fabaceae) familyası bitkilerine bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Trifolium pratense (Çayır üçgülü / Kırmızı yonca)
  • Trifolium medium (Orman üçgülü)
  • Bazı lokal korunga (Onobrychis) ve melilotus türleri.
• Gelişim ve Karınca Ortaklığı: Dişiler sert, beyaz yumurtalarını konukçu yonca bitkisinin taze çiçek tomurcuklarının içine tek tek bırakırlar. İlk evrelerdeki genç tırtıllar doğrudan bitkinin çiçek ve tohum kapsülleriyle beslenirler. Tırtılları kısa, tombul, sümüklüböcek formunda ve koyu yeşil tonlarındadır. Arkalarında salgıladıkları tatlımsı sıvı sayesinde karıncalar (Lasius, Formica, Myrmica cinsleri) ile narin bir ortak yaşam (mirmekofili) geliştirirler. Kışı larva (tırtıl) evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Tüm Avrupa coğrafyası (İngiltere'de nesli tükenmiştir, İspanya'dan İskandinavya'ya ve Balkanlar'a), Türkiye, Kafkasya, Transkafkasya, Kuzey İran, Sibirya hattı boyunca tüm Orta Asya, Moğolistan ve Uzak Doğu'ya kadar uzanan devasa bir Palearktik yayılım alanına sahiptir.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu ve Trakya coğrafyasının nemli dağ ve vadi bütünlüğünü gösteren en asil karakterlerdendir. Ülkemizde özellikle Trakya Bölgesi (Yıldız Dağları), tüm Karadeniz Bölgesi boyunca uzanan nemli dağ silsileleri (Kaçkarlar, Ilgaz, Bolu dağları), Doğu Anadolu Bölgesi'nin tüm yüksek nemli plato ve dere yatakları ile Akdeniz ve Ege'nin iç kesimlerindeki serin dağ kütlelerinde son derece kararlı ve sağlıklı popülasyonlara sahiptir. İç Anadolu'nun ağaçsız, çıplak ve aşırı kurak düzlüklerinde görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Türkiye popülasyonları oldukça sağlıklı ve güvendedir. Ancak sulak dağ çayırlarının kurutulması, aşırı otlatma baskısı (yonca topluluklarının tırtıllarla birlikte tüketiciler tarafından yok edilmesi) ve yoğun pestisit kullanımı lokal nehir kolonilerini dönemsel olarak olumsuz etkileyebilir.