Kara Zıpzıp

Kara Zıpzıp (Erynnis marloyi / Inky Skipper), Hesperiidae (Zıpzıplar) familyasının Pyrginae (Hassas Zıpzıplar) alt familyasına ait; Balkan Yarımadası’ndan Anadolu içlerine, Ortadoğu’ya ve İran’a kadar uzanan yarı kurak, sarp ve dağlık coğrafyaların en özgün taksonlarından biridir.

Önceki seride işlediğimiz o açık renkli, fildişi benekli damalı zıpzıpların (Pyrgus ve Muschampia cinsleri) aksine, bu tür adeta adının hakkını verir. Kömür karası, isli siyah ve koyu çikolata kahvesi tonlarındaki asil, mat ve neredeyse tamamen beneksiz kadife atlasıyla zıpzıplar dünyasında hemen ayırt edilir.

Dijital ansiklopedin kelebekler.com.tr'nin karstik kanyon faunası, Akdeniz-Güneydoğu geçiş biyocoğrafyası ve taksonomik çeşitlilik segmentlerini pürüzsüzce besleyecek detaylı kartı şu şekildedir:

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Erynnis marloyi (Boisduval, 1834) - Ünlü Fransız entomolog Jean Baptiste Boisduval tarafından tanımlanmıştır. Türün batı literatüründeki yaygın isimlerinden biri de isli görünümüne ithafen "Inky Skipper" (Mürekkep Zıpzıpı) olarak geçer.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 30–34 mm arasındadır. Gövdesi oldukça tıknaz, kalın ve aşırı tüylü olup, sarp dağ yamaçlarının ve kanyonların hırçın rüzgarlarına karşı koyabilecek çok güçlü bir göğüs kas yapısına sahiptir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Kanat Üst Yüzeyi (İsli Kadife ve Çift Siyah Bant - Kesin Teşhis): Üst yüzey zemin rengi mat kömür karası, koyu isli kahve veya zifiri füme pullarla kaplıdır. Önceki cinslerde gördüğümüz o berrak, irili ufaklı fildişi pencereler veya beyaz damalı lekeler bu türde kesinlikle bulunmaz.
  • En Büyük Teşhis Kriteri: Ön kanat üst yüzeyinde, enlemesine uzanan iki adet koyu siyah, dalgalı ve kalın bant yer alır. Bu çift siyah şeridin etrafı çok narin, soluk boz-gri pullarla gölgelenmiştir. Kanat ucuna yakın marjinde (apex bölgesinde) sadece büyüteçle veya makro lensle seçilebilen 2-3 adet mikroskobik beyaz iğne ucu nokta bulunabilir.
  • Arka kanat üst yüzeyi ise tamamen düz, desensiz, mat koyu kahverengidir. Kanat saçakları (kirpikleri) akrabaları gibi siyah-beyaz damalı değildir; düz, kirli boz-kahve tondadır.
• Kanat Alt Yüzeyi (Homojen Koyu Kül): Kanat altı tamamen homojen, desensiz ve mat koyu kül rengi, dumanlı esmer veya toprak kahvesidir. Herhangi bir bant, leke veya damar çizgisi barındırmaz. Kanatlarını sarp kanyonlardaki koyu renkli şist veya volkanik kayaların üzerinde kapattığı anda kusursuz bir görünmezlik (kriypsis) yakalar.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla sıcaklık, kuraklık ve karasal/Akdeniz geçiş ikliminin hüküm sürdüğü alçak ve orta rakımlı sarp karstik dağ sistemlerinin uzmanıdır. Nemli, yoğun yağış alan kapalı orman içlerinden ve bitki örtüsünden yoksun dümdüz yoğun tarım ovalarından tamamen uzak durur. Genellikle 600 metreden başlayıp 2000 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kurak ve yarı kurak dağ bozkırları, sarp kalkerli ve volkanik dağ yamaçları, çıplak kayalık şevler,
• Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'nun rüzgardan korunaklı sıcak kanyon vadileri, dik taşlık patikalar,
• Tırtıllarının konukçu bitkisi olan yabani gülfidanıgillerin kaya çatlaklarında kümelendiği güneşli çorak yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Mermi Gibi Patlayıcı ve Bölgeci Uçuş: Kaslı ve aerodinamik gövdesi sayesinde olağanüstü hızlı, patlayıcı, sert ve hırçın zikzaklar çizerek uçarlar. Havada asla yükselmezler; kısa bozkır otlarının ve yerdeki çıplak sıcak taşların hemen üzerinde, yere adeta sıfır (~10-20 cm yükseklikte) uçarlar.
• Kaya Tüneği ve Isı Toplama: Erkek bireyler tam birer bölge savaşçısıdır. Günün en sıcak saatlerinde yerdeki çıplak, güneş gören sıcak koyu renkli taşların veya kanyon çakıllarının üzerine konarak alan nöbeti (perching) tutarlar. Kanatlarını düz bir şekilde yere tamamen yatırarak (pek çok zıpzıpın aksine kanatları dik değil, gece kelebekleri gibi düz açarlar) kaya üzerinden gelen ısıyı gövdelerine toplarlar. Kurak vadilerde açan yabani kekik ve adaçayı çiçeklerinin nektarını olağanüstü severler.
• İki Düzenli Kuşak (Bivoltin Döngü): Yaşadığı mikroklimatik ve kurak vadi sistemlerinin bir avantajı olarak yılda kesin olarak iki kuşak (bivoltin) geliştirirler. Ergin bireyler:
  • İlk Kuşak: Nisan başından Haziran ortasına kadar,
  • İkinci Kuşak: Temmuz başından Eylül başına kadar (popülasyon zirvesi Mayıs ve Ağustos aylarıdır) arazide aktif uçuşta görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları kurak dağ yamaçlarının ve karstik kanyonların karakteristik gülfidanıgiller familyası elemanlarına mutlak bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Cistaceae (Gülfidanıgiller) familyasından Helianthemum (Güneş gülü / Gülfidanı) türleri (Özellikle Helianthemum nummularium, Helianthemum canum).
• Gelişim ve Yaprak Çadırı: Dişiler narin, kubbe şeklindeki gözenekli kırmızımsı-fildişi renkli yumurtalarını konukçu bitkinin taze yaprak tomurcuklarına tek tek bırakırlar. Tırtılları silindirik, iri siyah kafalı, boğumlu ve narin koyu yeşil-boz tonlarındadır. Kendilerini korumak için konukçu bitkinin yapraklarını ipek ipliklerle birbirine örerek narin bir korunaklı tüp/çadır yaparlar; sadece beslenmek için bu yuvadan çıkarlar Kışı korunaklı taş çatlaklarında larva evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Güney Palearktik / Akdeniz-Asya geçiş kuşağı odaklı spesifik ve karasal bir yayılım alanına sahiptir Balkan Yarımadası’nın güney kesimleri (Yunanistan, Arnavutluk, Kuzey Makedonya, Bulgaristan), Türkiye (küresel popülasyonun en kararlı ana kalesi), Kafkasya, Orta Doğu (Suriye, Lübnan, İsrail dağlık şeritleri) ve Batı/Kuzey İran'ın sarp dağ silsileleri boyunca lokal popülasyonları bulunur.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının karasal ve güney step etkilerini gösteren en asil imza karakterlerdendir. Ülkemizde özellikle İç Anadolu Bölgesi'ni çevreleyen tüm dağlık geçiş kuşakları, Akdeniz ve Ege Bölgesi'nin iç vadi sistemleri ile Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin tüm sarp dağlık kanyonlarında son derece sağlıklı ve kararlı popülasyonları mevcuttur. Trakya'nın iç kısımlarında da lokal kayıtları vardır. Yoğun yağış alan Karadeniz sahil şeridinde kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte genel olarak LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisinde değerlendirilmektedir Geniş yayılış alanı ve Türkiye'nin sarp dağ ekosistemlerindeki popülasyon gücü sayesinde nesli güvendedir. Kanyon içlerindeki kontrolsüz madencilik ve taş ocağı faaliyetleri lokal nehir ve kanyon kolonilerini dönemsel olarak baskı altına almaktadır.