Kaya Esmeri

Kaya Esmeri (Kirinia clymene / Lattice Brown veya Climen's Lattice Brown), Nymphalidae familyasının Satyrinae (Esmerler/Çayırgüzelleri) alt familyasına ait; sarp kalker kanyonları, kayalık vadi duvarlarını ve çalılık dağ yamaçlarını kendine yurt edinmiş, büyüleyici bir gölge ve kaya kamuflajı ustasıdır.

Akrabası Ağaç Esmeri (Kirinia roxelana) ile kanat altındaki o asil dantelsi/kafesli desen dokusu nedeniyle büyük bir benzerlik gösterse de, ön kanat üst yüzeyindeki lekelerin formu, koku pulu şeritlerinin yapısı ve ağaç gövdelerinden ziyade çıplak kaya yüzeylerine olan mutlak bağımlılığı ile arazide saniyeler içinde ayırt edilir. 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Kirinia clymene (Esper, 1783)
• Kanat Açıklığı: Genellikle 46–54 mm arasındadır. Akrabası Ağaç Esmeri'ne kıyasla biraz daha küçük ve kompakt ama oldukça güçlü kanat kaslarına sahip bir çayırgüzeli türüdür.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü: Kanat üst yüzeyinin zemin rengi koyu esmer-kahverengidir. Ön kanat üst yüzeyinde, K. roxelana'daki gibi tabandan yayılan homojen bir turunculuk yerine; dış kenara daha yakın, belirgin, parçalı ve parlak pas turuncusu / koyu kayısı rengi lekeler ve bantlar yer alır. Ön kanat ucunda net siyah bir göz beneği bulunur. Erkek bireylerin ön kanat ortasında dikey olarak uzanan koyu renkli koku pulu şeridi (androkoniyal şerit) K. roxelana'ya göre daha dar ve kesintilidir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler erkeklere kıyasla biraz daha iri ve geniş kanatlıdır. Ön kanat üst yüzeyindeki turuncu leke dizileri çok daha geniş, parlak ve birbirine bağlanma eğilimindedir. Ön kanat ucundaki siyah göz beneği daha iri olup etrafındaki krem-sarı halka belirgindir.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Türün en büyük görsel imzasıdır. Arka kanat alt yüzeyi, gri-kahverengi, kül grisi ve boz tonların hakim olduğu, adeta ince bir dantel, kafes veya mermer damarı gibi örülmüş, dalgalı ve kontrast hatlardan oluşan harika bir kafes deseniyle kaplıdır. Bu kafes deseninin dış kenarı boyunca, içi beyaz noktalı, sarı halkalı muntazam dizilmiş küçük göz benekleri (ocelli) yer alır. Kanatlarını kapattığı an sarp kalker kayaların yüzeyindeki çatlak ve liken dokusuyla sıfıra sıfır uyum sağlar.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Yoğun, kapalı ve nemli orman içlerini veya tamamen düz, ağaçsız kurak ovaları kesinlikle tercih etmez; güneş alan ama gölgelik sığınakları olan sarp kayalık sistemleri seçer. Genellikle 800 metreden başlayıp 2000 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kalkerli (kireçtaşlı) sarp dağ yamaçları, dik kanyon duvarları ve taşlık vadiler,
• Çalılıkların, bodur meşeliklerin ve yabani kiraz/badem topluluklarının bulunduğu kayalık açıklıklar,
• Dağ yollarının sarp kaya şevleri ve gölgeli taş oyukları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Kaya Duvarı Müdavimi ve Kriypsis (Kamuflaj): Ağaç Esmeri zamanının büyük kısmını ağaç gövdelerinde geçirirken, Kaya Esmeri adından da anlaşılacağı üzere sarp kaya duvarlarına, taş oyuklarına ve kanyon çatlaklarına konmayı tercih eder. Çiçek nektarına nadiren konarlar; daha çok nemli kaya sızıntılarından, sarp patikalardaki hayvan gübrelerinden mineral emmeyi severler. Tehlike anında hızla havalanıp saniyeler içinde dik bir kaya yüzeyine konar, kanatlarını sımsıkı kapatarak kaya dokusuyla bütünleşir ve tamamen görünmez olur.
• Gölge Devriyeleri: Erkek bireyler sarp kaya çatlaklarının veya bodur çalıların gölgeli taraflarında alan nöbeti tutarlar. Uçuşları ani, dalgalı, sıçramalı ve oldukça seridir; ancak açık havada uzun süre kalmaz, hemen en yakın gölgeli taş siperine sığınırlar.
• Fenoloji: Yaşadığı dağlık ve kanyon ekosistemlerine uygun olarak yılda tek bir kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasında, yani Haziran ortasından Ağustos sonuna kadar (popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır) oldukça net ve kısıtlı bir dönemde arazide uçarken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları sarp kaya diplerinde ve çalılık yamaçlarda yetişen sert yapılı Buğdaygiller (Poaceae) familyası elemanlarıyla beslenir. En yaygın konukçuları:
  • Poa türleri (Çayır salkım otları)
  • Brachypodium türleri (Kılçık otları)
  • Festuca türleri (Yumak otları)
• Gelişim: Dişiler narin küresel yumurtalarını konukçu buğdaygil otlarının sap tabanlarına veya kaya çatlaklarındaki bitki artıklarının üzerine tek tek bırakırlar. Tırtılları tipik Satyrinae formunda; tombul, arkaya doğru narin bir çift çatal kuyruk uzantısıyla biten ve boyuna narin çizgili yeşil-boz tonlardadır. Kışı larva (tırtıl) evresinde hibernasyona yatarak geçirirler ve ertesi baharda karların erimesiyle beslenip pupa (koza) olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Oldukça spesifik bir Doğu Palearktik / Balkan-Anadolu-Kafkasya yayılışına sahiptir. Dünyada Güneydoğu Avrupa (Balkanlar, Yunanistan'ın kuzeyi, Bulgaristan), Türkiye, Kafkasya, Transkafkasya (Ermenistan, Gürcistan, Azerbaycan), İran'ın batısı ve güney Rusya hattında popülasyonları bulunur; yayılışının en güçlü kalesi Anadolu dağlarıdır.
• Türkiye Dağılışı: Türkiye kelebek faunası için tam bir Anadolu dağ ve kanyon karakteristiğidir. Ülkemizde özellikle İç Anadolu'yu çevreleyen tüm dağlık geçiş kuşakları, Akdeniz Bölgesi boyunca uzanan Toroslar silsilesi, Doğu Anadolu Bölgesi'nin sarp vadi ve kanyon sistemleri ile Batı ve Orta Karadeniz'in güney ardı dağlık alanlarında son derece lokal ama kararlı popülasyonları mevcuttur. Trakya'da ve alçak sahil düzlüklerinde görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte genel olarak LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisinde değerlendirilse de, yaşadığı sarp kanyon ve vadi habitatlarının izole doğası gereği yerel düzeyde biyocoğrafik bir hassasiyet taşır. Kanyon içlerinde yürütülen kontrolsüz taş ocağı, madencilik ve baraj inşaatı faaliyetleri lokal popülasyonların yaşam alanlarını tamamen yok edebilir. Bu nedenle dik vadi kolonilerinin takibi lepidopteristler için büyük önem taşır.