Ağaç Esmeri

Ağaç Esmeri (Kirinia roxelana / Lattice Brown), Nymphalidae familyasının Satyrinae (Esmerler/Çayırgüzelleri) alt familyasına ait; gölgeli orman altlarını, zeytinlikleri, sarp kayalık vadileri ve yaşlı ağaç gövdelerini kendine yurt edinmiş, Akdeniz ve Anadolu coğrafyasının en karakteristik ve narin kamuflaj ustalarından biridir.

Kanat alt yüzeyindeki o dantel gibi işlenmiş muazzam kafes deseni ve kanatlarını kapatıp bir ağaç gövdesine konduğunda saniyeler içinde tamamen görünmez olabilme yeteneği (kriypsis) ile arazide benzersiz bir karakter sergiler. 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Kirinia roxelana (Cramer, [1777])
• Kanat Açıklığı: Genellikle 52–62 mm arasındadır. Alt familyasının Türkiye'deki en iri, geniş kanatlı ve heybetli üyelerinden biridir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü: Kanat üst yüzeyinin zemin rengi esmer kahverengidir. Ancak ön kanat üst yüzeyinde, tabandan dışa doğru yayılan sıcak, geniş ve parlak bir pas turuncusu / koyu kayısı rengi alan yer alır. Ön kanat ucuna yakın bölgede siyah bir göz beneği ve çevresinde soluk sarımsı lekeler bulunur. Erkeklerin ön kanatlarında, türe has karakteristik bir koyu renkli koku pulu şeridi (androkoniyal bant) dikey olarak uzanır.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler erkeklere kıyasla daha iri ve geniş kanatlıdır. Ön kanat üst yüzeyindeki turuncu alan çok daha geniş, parlak ve belirgindir. Ayrıca ön kanat ucundaki siyah göz beneği daha iri olup, etrafını saran krem-sarı lekeler çok daha kontrast bir yapı sergiler.
• Kanat Altı (Muazzam Kafes Deseni): Türün "Lattice" (Kafes/Dantel) olarak anılmasının yegane sebebi burasıdır. Arka kanat alt yüzeyi, gri-kahverengi ve boz tonların hakim olduğu, adeta ince bir dantel veya ağ gibi örülmüş, dalgalı kontrast hatlardan oluşan karmaşık bir kafes deseniyle kaplıdır. Bu kafes deseninin dış kenarı boyunca, içi beyaz noktalı, sarı halkalı muntazam dizilmiş küçük göz benekleri (ocelli) yer alır. Kanatlarını kapattığı an yaşlı bir meşe veya zeytin ağacının kabuğuyla sıfıra sıfır uyum sağlar.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Açık, çıplak çayırları ve aşırı kurak stepleri kesinlikle tercih etmez; gölge, nem dengesi ve ağaç dokusu olan yerleri seçer. Genellikle deniz seviyesinden başlayıp 1500-1600 metre rakımlara kadar çıkan:

• Seyrek ve gölgeli meşelikler, yabani zeytinlikler, meyve bahçeleri ve orman kenarları,
• Sarp, ağaçlık, gölgeli ve nemli kayalık vadiler ile kanyon duvarları,
• Yol kenarlarındaki yaşlı ve gövdeli ağaç topluluklarının etrafı temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Ağaç Gövdesi Müdavimi ve Kamuflaj: Ağaç Esmeri, diğer pek çok kelebeğin aksine çiçek nektarından ziyade yaşlı ağaçların gövdelerinden sızan tatlı öz sularına, çürük meyvelere ve nemli kaya sızıntılarına düşkündür. Zamanının büyük kısmını ağaç gövdelerinde, kalın dallarda veya sarp kaya çatlaklarında baş aşağı konarak geçirir. Kendini tehlikede hissettiğinde uçup kaçmak yerine, kanatlarını sımsıkı kapatarak gövdeye paralel olarak yatırır ve ağaç kabuğu taklidi yaparak tamamen görünmez olur.
• Bölgeci ve Gölge Uçuşu: Erkek bireyler ağaç gövdelerinde veya gölgeli çalı tepelerinde alan nöbeti tutarlar. Uçuşları ani, dalgalı, sıçramalı ve oldukça seridir; ancak açık havada uzun süre uçmazlar, parlayıp saniyeler içinde başka bir ağaç gövdesinin gölgesine sığınırlar.
• Fenoloji: Ekolojik döngüsüne uygun olarak yılda tek bir uzun kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz başından sonbahar ortasına kadar, yani Mayıs sonundan Ekim başına kadar (popülasyon zirvesi Haziran ve Temmuz aylarıdır) arazide görülebilir. Akdeniz kuşağında yazın en sıcak döneminde (Ağustos) estivasyona (yaz uykusuna) yatarak aktivitesini azaltabilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları gölgeli orman altlarında ve nemli kaya diplerinde yetişen Buğdaygiller (Poaceae) familyası elemanlarıyla beslenir. En yaygın konukçuları:
  • Dactylis glomerata (Domuz ayrığı)
  • Poa türleri (Çayır salkım otları)
  • Brachypodium türleri (Kılçık otları)
• Gelişim: Dişiler küresel, narin yeşilimsi-beyaz yumurtalarını konukçu buğdaygil otlarının sap tabanlarına veya yakınındaki kuru yaprak döküntülerine tek tek bırakırlar. Tırtılları tombul, arkaya doğru narin bir çift çatal kuyruk uzantısıyla biten, tipik Satyrinae formunda ve boyuna narin çizgili yeşil tonlardadır. Kışı larva (tırtıl) evresinde hibernasyona yatarak geçirirler ve ertesi baharda taze bahar otlarıyla beslenip pupa (koza) olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Oldukça spesifik bir Doğu Akdeniz / Balkan-Anadolu yayılışına sahiptir. Dünyada temel olarak Güneydoğu Avrupa (Balkanlar, Yunanistan ve Ege Adaları), Türkiye, Kıbrıs, Suriye, Lübnan, İsrail, Kafkasya ve Batı İran hattında popülasyonları bulunur; küresel popülasyonun en güçlü kalesi Anadolu'dur.
• Türkiye Dağılışı: Türkiye kelebek faunası için çok net bir Akdeniz-Anadolu karakteristiğidir. Ülkemizde özellikle Trakya, Marmara, Ege ve Akdeniz bölgelerinin tamamı ile İç Anadolu'nun dağlık geçiş kuşakları ve Güneydoğu Anadolu'nun ağaçlık vadi sistemlerinde son derece sağlıklı, yaygın ve kararlı popülasyonları mevcuttur. Tamamen ağaçsız, çıplak ve aşırı kurak iç steplerde ve yüksek Alpin zirvelerde görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Türkiye popülasyonları son derece sağlıklı ve güvendedir. Ancak maki ve seyrek meşelik alanların tarım arazisi açmak için yok edilmesi, yaşlı zeytinliklerin sökülmesi ve kontrolsüz orman yangınları lokal habitat kolonilerini dönemsel olarak baskı altına alabilir.