Doğulu Esmergöz

Doğulu Esmergöz (Kretania eurypilus / Eastern Brown Argus), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Balkanlar'dan Anadolu platolarına, Kafkasya ve Ortadoğu üzerinden İran sıradağlarına kadar uzanan, ekstrem kurak ve sarp dağ bozkırlarına kilitlenmiş, sitogenetik açıdan paha biçilemez lokal bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Kretania eurypilus (Freyer, 1851) - Alman lepidopterist Christian Friedrich Freyer tarafından tanımlanmıştır. Eski literatürde Plebejus eurypilus veya Plebeius eurypilus olarak sınıflandırılan takson, modern filogenetik ve moleküler revizyonlar neticesinde, morfolojik ve biyolojik olarak ayrışan Kretania cinsine dahil edilmiştir. Tür epifeti olan "eurypilus", Yunan mitolojisinde Truva Savaşı'na katılan narin ve hırçın kahramanlardan biri olan Eurypylos’a doğrudan asil bir atıftır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 24–30 mm arasındadır. Kompakt, küçük, son derece tıknaz ve İç/Doğu Anadolu'nun o en sert termal fırtınalarına karşı yer seviyesine sımsıkı yakın uçabilecek düzeyde lifli, güçlü bir toraks kas mimarisine sahiptir. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabalarından (Plebejus Üyelerinden ve Diğer Kahverengi Mavi Kelebeklerden) Kesin Teşhis Kriterleri

Bu taksonun en büyük morfolojik anomalisi, tıpkı Agrodiaetus alt cinsinde olduğu gibi erkek bireylerin de parlak mavi pulları tamamen reddetmiş olmasıdır. Türü arazide makro fotoğraf düzeyinde ayıran 3 net teşhis kriteri şu şekildedir:

1. Altın Kural (Erkek ve Dişide Ortak Homojen Kahverengi Üst Yüzey - Mutlak Teşhis): Erkek bireylerin kanat üst yüzeyinde hiçbir parıldayan mavi veya menekşe rengi pul tabakası yer almaz. Hem erkekte hem dişide kanat üst yüzeyi tamamen mat, homojen, koyu çikolata kahverengisi / dumanlı toprak rengi pullarla kaplıdır. Saçaklar saf kar beyazıdır.
2. Arka Kanat Üstündeki Turuncu Hilal Serisi: Hem erkekte hem dişide, arka kanat üst yüzeyinin dış kenarı (marjinal hat) boyunca dizilen canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri bariz, kalın ve nettir. Dişilerde bu turuncu hilal serisi ön kanat üst yüzeyine doğru da narin bir kavisle uzanabilir.
3. Kanat Altı Anatomisi ve Gümüş Pulların Yokluğu: Arka kanat alt yüzeyi doymuş bir tarçın kahvesi, koyu fildişi-bej veya sütlü kahve zemin rengine sahiptir. En büyük kararlı teşhis karakteri; dış kenardaki o kalın turuncu ay hilali bandının içindeki siyah odaklarda, Plebejus argus'ta görülen o metalik gümüşi-mavi pulların (gümüş saplamaların) bu türde KESİNLİKLE BULUNMAMASIDIR. Siyah beneklerin etrafı jilet keskinliğinde kalın saf beyaz halkalarla çevrilidir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) dar olan, karasal iklimin kireçtaşlı ve volkanik toprak yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) karasal dağ step uzmanıdır. Nem oranı aşırı yüksek sahil düzlüklerinden ve gür kapalı orman derinliklerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1200 metreden başlayıp 2400 metre sarp dağ geçiş kuşaklarına kadar uzanan:

• İç ve Doğu Anadolu karakterli kuru bozkırlar, çorak kireçtaşlı (kalkerli) ve volkanik tepeler, sarp erozyon şeridi kayalık yamaçlar,
• Çakıllı ve taşlık rüzgara açık kuru dağ vadileri, Alpin meralar ve sarp kanyon girişleri,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan bodur, odunsu ve dikenli geven topluluklarının toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Toprağa Sıfır, Seri ve Kararlı Zikzak Uçuş Mekaniği: Doğulu Esmergöz, havada asla yükselmez ve bozkırda esen sert dağ rüzgarlarına karşı yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur gevenlerin hemen üzerinden kararlı ve keskin zikzaklar çizerek akan seri bir uçuş mekaniğine sahiptirler. Kanat üst yüzeyinin toprak rengi olması sebebiyle arazide uçarken taşlar ve kuru otlar arasında saniyeler içinde gözden kaybolurlar. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan çıplak toprak veya taşların üzerine bırakıp kanatlarını sımsıkı kapatarak kserofil alt yüzeyleri sayesinde saniyeler içinde tamamen görünmez olurlar.
• Termal Isınma ve Mineral Tutkusu: Karasal coğrafyanın o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya taşa 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar. Bozkır meralarında açan bodur yabani dağ kekiği, civanperçemi, geven çiçekleri ve adaçayı çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda minik kahverengi öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Bozkır vejetasyonunun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler coğrafyanın sıcaklığına ve rakıma bağlı olarak yalnızca Haziran ortasından Ağustos başına kadaraktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır. Ağustos ayı ortası itibariyle dondurucu fırtınaların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak step ve meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası dikenli/odunsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından kurak ve kireçtaşlı yamaçlarda can bulan etli, bodur, dikenli Astragalus (Geven) türleri (Özellikle Astragalus aureliae, Astragalus gummifer ve kurak varyeteler) ile bazı yabani otsu Onobrychis (Korunga) türlerinin taze yaprak sürgünleri ve çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan dikenli geven bitkisinin taze tomurcuk hatlarına veya yaprak tabanlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli mat çimen yeşili / koyu yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu renkli narin sırt çizgileri taşır. Gevenin taze küçük yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları ve pupaları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius, Formica veya Camponotus cinsi karıncaları pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına, parazitoidlere ve avcı böceklere karşı meralarda korurlar.

• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, karasal bozkırın metrelerce kar altında kaldığı dondurucu kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda karların erimesiyle kozayı yırtarak erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Sınırlı, parçalı ve spesifik bir Balkanlar - Transkafkasya - İran-Turan dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada esas olarak Yunanistan'ın güneyindeki yüksek dağlık alanlardan (türün batı sınırı) başlayarak tüm Türkiye coğrafyasının iç ve doğu sıradağlarına, Ermenistan, Nahçıvan, Azerbaycan, Lübnan, Suriye hatlarına ve Kuzeybatı İran'ın sarp karasal dağ meralarına izole olmuştur. Batı, Orta ve Kuzey Avrupa ovalarında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Anadolu Geven Stepleri): Anadolu coğrafyasının karasal dağ ve geven step ekosistemlerinin biyocoğrafik zenginliğini gösteren en nadide imza karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen İç Anadolu ve Doğu Anadolu geçiş kuşağının o karasal kireçtaşlı ve volkanik sıradağ silsilelerine kilitlenmiştir. Özellikle Sivas (çorak kalkerli tepeler, sarp erozyon şevleri), Ankara (yüksek dağlık bozkırlar), Konya, Kayseri (Erciyes etekleri), Malatya (Hekimhan, Darende geçiş hatları), Erzincan, Erzurum, Van Gölü havzası (Gevaş Artos Dağı sarp şevleri, Kuzgunkıran Geçidi, Başkale) ve Hakkari (Cilo silsilesi geçiş hatlarında) 1200-2400 metreler arasında son derece lokal ama kararlı izole kolonileri mevcuttur. Anadolu'nun batı sahil ovalarında ve Trakya'da görülmesi imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı step habitat yapısı ve dar yayılım alanı nedeniyle LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step ve geven habitatlarının kırılganlığı ve tek kuşaklı yapısı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve izleme önceliği yüksek bir türdür.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, kireçtaşlı dağlık şevlerde ve kuru vadilerde açılan kontrolsüz taş ocakları, kalker ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz madencilik yüzünden patlatılarak konukçu bodur geven topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı koyun/keçi otlatma baskısı (geven çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.