Büyük Bakır Güzeli

Büyük Bakır (Lycaena dispar / Large Copper), Lycaenidae familyasının Lycaeninae alt familyasına ait; koruma biyolojisi açısından tüm Avrupa'da ve ülkemizde en yüksek önceliğe, yasal koruma statüsüne sahip, cinsinin en görkemli ve en iri temsilcisidir.

Diğer ateş kelebeklerinin aksine sarp dağları veya kurak taşlıkları değil, tamamen sulak alanları, sazlıkları ve nehir yataklarını yurt edinmiştir. Sulak alanların dünya genelinde yok olması sebebiyle uluslararası sözleşmelerle sıkı sıkıya korunan bu altın değerindeki tür

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Lycaena dispar (Haworth, 1802)
• Kanat Açıklığı: Genellikle 36–44 mm arasındadır. Kendi cinsindeki (Lycaena) diğer tüm türlerden belirgin şekilde daha iri ve geniştir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü: Erkekleri tek kelimeyle göz kamaştırıcıdır. Kanat üst yüzeyi, baştan başa parlak metalik kırmızı- turuncu, alev alev yanan yoğun bir bakır rengindedir. Kanat dış kenarlarında ince siyah bir sınır hattı (marjin) uzanır ve ön kanadın tam ortasında minik, çizgisel siyah bir diskal leke yer alır.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler erkeklere göre çok daha koyu renkli ve desenlidir. Ön kanat üst yüzeyi yine sıcak turuncu tondadır ancak üzerinde iri, köşeli ve çok net siyah benekler dizilidir. Arka kanat üst yüzeyi ise neredeyse tamamen dumanlı esmer-kahverengi pullarla kaplıdır; sadece dış kenarı takip eden kalın, canlı turuncu bir submarjinal şerit taşır.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Türü yakın akrabalarından ayıran en net imza burasıdır. Ön kanat altı parlak turuncu üzerine siyah beneklidir. Arka kanat alt yüzeyi ise soluk, parıldayan gökyüzü mavisi veya narin kurşuni-mavi pullarla kaplıdır. Bu mavi-gri zemin üzerinde siyah benekler dizilidir ve kanadın dış kenarı boyunca uzanan canlı turuncu bir bant yer alır. Arka kanat tabanındaki o pudramsı mavi doku en büyük teşhis kriteridir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla bir "sulak alan" (wetland) uzmanıdır. Kurak dağları, stepleri veya orman içlerini kesinlikle tercih etmez. Mutlak surette taban suyu yüksek, nemli ekosistemlere bağımlıdır:

• Alçak rakımlı göl kıyıları, sazlıklar, bataklıklar ve turbalıklar,
• Nehir ve akarsu yataklarını takip eden nemli taşkın ovaları,
• Su basar çayırlar, sulama kanalı kenarları ve sürekli nemli kalan vadi tabanları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Sazlık Üstü Devriyeleri: Erkek bireyler sulak alanların kenarlarındaki uzun otların, sazlıkların veya büyük labada yapraklarının tepesine konarak alan nöbeti tutarlar. Bölgelerini koruma içgüdüleri çok güçlüdür ve sazlıkların üzerinden geçen diğer kelebekleri hızla kovalarlar. Uçuşları güçlü, hızlı ve dalgalı zikzaklar doludur.
• Nektar Tercihi: Bataklık ve sulak çayır vejetasyonunda yaz aylarında açan su nanesi, devedikeni, kenevir otu (Eupatorium) ve yabani kekik gibi bitkilerin çiçek nektarlarına oldukça düşkündürler.
• Fenoloji (Kuşak Yapısı): Türkiye'deki popülasyonları, Avrupa'nın kuzeyindekilerin aksine genellikle yılda 2 kuşak (biovoltin) geliştirir. Ergin bireyler ilk olarak Mayıs-Haziran aylarında, ikinci kuşak olarak ise Ağustos-Eylül döneminde arazide uçarken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtıllarının yaşam döngüsü sulak alanlarda ve su kenarlarında devasa boyutlara ulaşan büyük yapraklı Kuzukulağıgiller (Polygonaceae) familyası bitkilerine tamamen bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Rumex hydrolapathum (Su labadası - Ana konukçu)
  • Rumex crispus (Kıvırcık labada)
  • Rumex obtusifolius (Küt yapraklı labada)
• Gelişim: Dişiler yumurtalarını su kenarındaki labada yapraklarının üst yüzeyine tek tek bırakırlar. Tırtılları sümüklüböcek formunda, tombul ve tamamen çimen yeşili rengindedir; labada yaprağının dokusuyla mükemmel bütünleşirler. İkinci kuşaktan çıkan küçük tırtıllar, sonbaharda yapraklar sararmadan önce bitkinin tabanına inerek kuru yaprakların arasında kış uykusuna (hibernasyon) yatarlar. Ertesi baharda sel sularından sağ kurtulan tırtıllar hızla büyüyüp Mayıs ayı gibi pupa olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Orta ve Doğu Avrupa'dan başlayıp, Türkiye, Kafkasya, Güney Sibirya üzerinden Orta Asya, Moğolistan ve Çin'e kadar uzanan geniş ama son derece parçalı (fragmented) bir Palearktik yayılıma sahiptir. Batı Avrupa'daki (örneğin İngiltere) pek çok popülasyonu 19. yüzyılda sulak alanların kurutulmasıyla tamamen yok olmuştur.
• Türkiye Dağılışı: Ülkemizde özellikle sulak alan ağlarının ve nehir havzalarının korunduğu bölgelerde lokal koloniler halindedir. Trakya (Meriç Havzası), Marmara (Bursa, Sakarya, Bolu sulak düzlükleri), Karadeniz Bölgesi'nin sahil ovaları ve nehir ağızları ile İç ve Doğu Anadolu'nun (özellikle vadi tabanlarındaki nehir yatakları ve göl kenarları) tescilli sulak alanlarında izole popülasyonları mevvuttur.
• IUCN Kırmızı Liste ve Koruma Statüsü: Küresel ölçekte NT (Near Threatened - Tehdide Yakın), Avrupa genelinde ise doğrudan koruma altındadır. Bern Sözleşmesi (Ek-II) ve AB Habitat Direktifi (Ek-II ve Ek-IV) kapsamında kesinlikle korunması gereken türler listesindedir.
•  Kritik Not: Bu türün yaşam alanları olan sulak alanların kurutulması, tarım arazisine dönüştürülmesi, akarsu yataklarının betonlaştırılması/ıslah çalışmaları ve yoğun zirai ilaç (pestisit) kullanımı kolonileri doğrudan yok etmektedir.