İsli Bakır

İsli Bakır (Lycaena tityrus / Sooty Copper), Lycaenidae familyasının Lycaeninae alt familyasına ait; adından da anlaşılacağı üzere kanat üst yüzeyindeki o isli, kurum karası ve dumanlı esmer tonlarıyla ateş kelebekleri içerisindeki en koyu renkli ve en asil türlerden biridir.

Alev renkli parlak akrabalarının aksine, mat ve dumanlı renk tonunu arka kanat altındaki o canlı safran sarısı ve narin turuncu noktalarla taçlandıran bu kelebek, ülkemizde bolca bulunmaktadır

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Lycaena tityrus (Poda, 1761)
• Kanat Açıklığı: Genellikle 28–32 mm arasındadır. Küçük, kompakt ve oldukça hareketli bir bakır kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Cinsiyet Dimorfizmi (Farklılığı)

• Erkek Birey Kanat Üstü: Erkekleri tam anlamıyla isli bir görünüme sahiptir. Kanat üst yüzeyi homojen, mat ve koyu dumanlı esmer / kurum karası kahverengidir. Bu koyu zemin üzerinde çok ince, küçük siyah noktalar yer alır ancak koyuluktan ötürü arazide zor seçilir. Arka kanat dış kenarında (anal köşede) birkaç narin turuncu benek dizilidir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler erkeklere göre çok daha kontrastlı ve renklidir. Ön kanat üst yüzeyi sıcak bir turuncu-bakır tondadır ve üzerinde iri, net siyah benekler dizilidir. Arka kanat üst yüzeyi ise erkekler gibi koyu isli kahverengidir; fakat dış kenarı boyunca uzanan parlak turuncu yarımay lekeleri (submarjinal şerit) çok daha kalın ve belirgindir.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Her iki cinsiyette de kanat alt yüzeyi, türe bakıldığında anında ayırt edilmesini sağlayan canlı bir safran sarısı, ohrimsi-sarı veya sarımsı yeşil pullarla kaplıdır. Bu parlak sarı zemin üzerinde çok net, içi siyah dışı halkalı göz benekleri dizilidir. Arka kanat dış kenarı boyunca ise muntazam parlak turuncu renkli ay şeklinde lekeler sıralanır. Üstteki o isli koyulukla alttaki bu canlı sarılık muazzam bir tezat oluşturur.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Aşırı kavurucu, çorak ve çıplak bozkırlardan uzak durur; hafif nemli veya orta kuraklıktaki, vejetasyonu taze olan açık alanları seçer. Deniz seviyesinden başlayıp 2100-2200 metre rakımlara kadar uzanan:

• Nemli veya yarı kurak dağ çayırları, meralar ve otlaklar,
• Orman içi açıklıklar, orman kenarındaki otsu çeperler ve çalılıklar,
• Yol kenarları, nehir vadileri ve tarla sınırları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Çayır Devriyeleri: Erkek bireyler çayırlardaki uzun ot saplarının veya alçak çalı yapraklarının üzerine konarak alan nöbeti tutarlar. Diğer ateş kelebekleri kadar taşlık alanlara bağımlı değillerdir. Uçuşları yere yakın, hızlı ve ani zikzaklar doludur.
• Nektar Düşkünlüğü: Yaz aylarında çayırlarda açan yabani kekik, civanperçemi, devedikeni ve nane türlerinin çiçek nektarlarına inanılmaz düşkündürler. Kanatlarını yarı açık tutarak çiçeklerin üzerinde uzun süre güneşlenirler.
• Fenoloji (Çok Kuşaklılık): Ekolojik uyum yeteneği yüksek olduğundan yılda coğrafyaya ve yüksekliğe bağlı olarak 2 ila 3 arasında kuşak (multivoltin) geliştirebilirler. Ergin bireyler Mayıs başından Ekim başına kadar kesintili dalgalar halinde arazide uçarken görülebilirler (popülasyon zirveleri Haziran ve Ağustos aylarıdır).

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları her türlü açık alanda ve çayırda kolayca yetişen Kuzukulağıgiller (Polygonaceae) familyası bitkilerine bağımlıdır. En yaygın konukçuları:
  • Rumex acetosa (Büyük kuzukulağı)
  • Rumex acetosella (Küçük kuzukulağı)
  • Diğer yabani Rumex (Labada ve Kuzukulakları) türleri.
• Gelişim: Dişiler kubbe şeklindeki küçük beyaz yumurtalarını konukçu bitkilerin yaprak altlarına tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul, sümüklüböcek formunda ve tamamen mat koyu yeşil renktedir; üzerleri ince beyaz noktalarla bezelidir. Son kuşaktan çıkan küçük tırtıllar kışı larva evresinde geçirirler ve ertesi baharın ilk taze sürgünleriyle beslenip pupa (koza) olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Batı Avrupa'dan (İspanya'nın kuzeyi) başlayarak tüm Orta ve Doğu Avrupa, Türkiye, Kafkasya, Transkafkasya ve Güney Sibirya hattı üzerinden Orta Asya'ya kadar uzanan geniş bir Palearktik yayılıma sahiptir.
• Türkiye Dağılışı: Türkiye coğrafyası için oldukça yaygın ve kararlı popülasyonlara sahip bir türdür. Trakya, Marmara Bölgesi'nin tamamı, tüm Ege ve Akdeniz'in iç dağlık kesimleri, tüm Karadeniz orman ve yayla kuşakları ile Doğu Anadolu'nun yüksek platolarında son derece sağlıklıdır. Sadece İç Anadolu'nun tamamen ağaçsız, çıplak ve aşırı kurak düzlükleri ile güney sınırındaki çölümsü alanlarda görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Geniş adaptasyon yeteneği ve sağlıklı popülasyonları nedeniyle nesli tamamen güvendedir.