Orman Bakır Güzeli

Orman Bakırı (Lycaena virgaureae / Scarce Copper), Lycaenidae familyasının Lycaeninae alt familyasına ait; yüksek dağ ormanlarının güneşli açıklıklarını, dağ çayırlarını ve nemli vadileri kendine yurt edinmiş, cinsinin en iri, en parlak ve en göz alıcı saf alev turuncusu renklerine sahip aristokrat üyelerinden biridir.

Kanat üstünde (erkeklerde) hiçbir siyah benek barındırmayan saf altın-bakır rengi ve kanat altındaki o narin fildişi-beyazı lekeleri sayesinde arazide saniyeler içinde ayırt edilir. 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Lycaena virgaureae (Linnaeus, 1758)
• Kanat Açıklığı: Genellikle 32–38 mm arasındadır. Akrabalarının çoğuna kıyasla oldukça iri, geniş kanatlı ve gösterişli bir ateş kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü (Saf Alev Rengi): Erkekleri tam bir görsel başyapıttır. Kanat üst yüzeyinde neredeyse hiçbir siyah benek veya leke bulunmaz; baştan başa göz alıcı, muazzam parlaklıkta saf bir alev turuncusu / neon bakır rengindedir. Sadece kanadın en dış kenarı boyunca uzanan net, derin siyah bir sınır hattı (marjin) bulunur. Bu temiz, lekesiz alev rengi en büyük teşhis kriteridir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler erkeklerden tamamen farklı, yoğun desenlidir. Ön kanat üst yüzeyi yine sıcak turuncu tondadır ancak üzerinde muntazam dizilmiş iri, yuvarlak siyah benekler taşır. Arka kanat üst yüzeyi ise dumanlı esmer-kahverengi pullarla kaplıdır; fakat dış kenarı takip eden kalın turuncu bir şeridin üzerinde belirgin siyah noktalar dizilidir.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Hem ön hem arka kanat alt yüzeyinin zemin rengi sıcak, ohrimsi safran sarısı-turuncu tondadır. En büyük ayırt edici imzası; arka kanat alt yüzeyinde, dış kenara paralel olarak dizilen narin, parıldayan fildişi-beyazı küçük lekeler (hilaller) taşımasıdır. Bu beyaz lekeler, onu diğer tüm sarımsı alt yüzeye sahip akrabalarından anında ayırır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Aşırı kuru, çıplak ve çorak step düzlüklerinden tamamen uzak durur; nem dengesi yüksek, serin dağ-orman ekosistemlerini seçer. Genellikle 1000 metreden başlayıp 2200 metre rakımlara kadar çıkan:

• Dağ ormanı içi güneşli açıklıklar, orman yolları ve ağaçlık patika kenarları,
• Çiçek zengini nemli dağ çayırları, yüksek meralar ve subalpin otlaklar,
• Dere yataklarını ve akarsuları takip eden nemli, korunaklı vadi tabanları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Çiçek Nöbetleri ve Güneşlenme: Erkek bireyler dağ çayırlarında veya orman kenarlarında açan yüksek otsu bitkilerin, çalıların tepesine konarak alan devriyesi yaparlar. Kanatlarını yarı açık tutarak çiçeklerin üzerinde uzun süre güneşlenirler. Uçuşları hızlı, ani ve dalgalı zikzaklar doludur; uçarken parıldayan o saf alev rengi orman zemininde anlık kıvılcımlar gibi seçilir.
• Nektar Düşkünlüğü: Yaz aylarında dağ çayırlarını süsleyen devedikenleri, altınsaç (Solidago virgaurea), yabani kekik ve civanperçemi çiçeklerinin nektarına inanılmaz derecede bağımlıdırlar.
• Fenoloji: Yaşadığı serin dağ ve orman habitatlarının bir sonucu olarak yılda tek bir kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasından sonbahar başına kadar, yani Hazran sonundan Eylül başına kadar (popülasyon zirvesi Temmuz sonu ve Ağustos aylarıdır) uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları nemli dağ çayırlarının ve orman içi açıklıkların karakteristik asidik bitki cinsleri olan Kuzukulağıgiller (Polygonaceae) familyası elemanlarıyla beslenir. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Rumex acetosa (Büyük kuzukulağı)
  • Rumex acetosella (Küçük kuzukulağı)
• Gelişim: Dişiler sert, beyaz ve üzeri gözenekli yumurtalarını konukçu bitkilerin kurumuş sap tabanlarına veya yakınındaki kuru yaprak artıklarına tek tek bırakırlar. Türün en büyük biyolojik özelliklerinden biri, kışı yumurta evresinde (hibernasyon) geçirmesidir. Ertesi baharda karların erimesi ve havaların ısınmasıyla yumurtadan çıkan narin tırtıllar, taze kuzukulakları ile beslenip Mayıs-Haziran aylarında toprak seviyesine yakın yerlerde pupa (koza) olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Tüm Avrupa coğrafyası (Fransa'dan Balkanlar'a), Türkiye, Kafkasya, Transkafkasya, Güney Sibirya hattı boyunca tüm Orta Asya ve Moğolistan'a kadar uzanan geniş bir Palearktik yayılıma sahiptir.
• Türkiye Dağılışı: Türkiye'nin özellikle kuzey ve doğu dağlık nemli orman ekorijonlarında çok karakteristiktir. Ülkemizde tüm Karadeniz Bölgesi boyunca uzanan nemli dağ silsileleri (Kaçkarlar, Ilgaz vb.), Marmara Bölgesi'nin yüksek kütleleri (Uludağ, Yıldız Dağları) ile Doğu Anadolu'nun kuzey ve doğusundaki nemli yüksek dağlık alanlarda (Kars, Ardahan, Erzurum, Artvin dağları) son derece sağlıklı, lokal ama kararlı popülasyonları mevcuttur. İç Anadolu'nun çıplak, ağaçsız düzlüklerinde ve güneyin kurak alçak alanlarında asla görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Avrupa'nın bazı batı ülkelerinde habitat kaybı nedeniyle azalsa da Türkiye popülasyonları oldukça sağlıklı ve güvendedir. Ancak dağ ormanlarının tamamen tıraşlanarak yok edilmesi, yayla turizmi yapılaşmaları ve yoğun hayvan otlatma baskısı lokal nemli çayır kolonilerini dönemsel olarak olumsuz etkileyebilir.