Çokgözlü Gök Mavisi

Çokgözlü Gök Mavisi (Lysandra bellargus / Adonis Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; kelebek dünyasındaki en saf, en iddialı ve en göz alıcı parıltıya sahip türlerden biridir.

Adını Yunan mitolojisindeki kusursuz güzelliğin ve aşkın sembolü Adonis'ten alan bu harika canlı, erkek bireylerinin kanat üst yüzeyindeki o büyüleyici ve elektrik dalgası gibi parıldayan neon gökyüzü mavisi tonuyla  bir görsel başyapıttır 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Lysandra bellargus (Rottemburg, 1775) - Eski veya bazı alternatif literatürlerde Polyommatus bellargus olarak da sınıflandırılır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 27 - 35 mm arasındadır. Orta büyüklükte, narin hatlara sahip ancak uçuş kasları son derece gelişmiş, çok dinamik bir mavi kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Kesin Teşhis Kriterleri

• Erkek Birey Kanat Üstü (Neon Parlaklık): Erkekleri kelebek gözlemcilerinin arazide en kolay tanıyabildiği türlerin başında gelir. Kanat üst yüzeyi, yakın akrabaları Çokgözlü İkarus veya Çilliler gibi soluk ya da menekşe tonlarında değildir; olağanüstü parlak, metalik ve saf bir elektrik/neon gökyüzü mavisi rengindedir. Kanat dış kenarındaki siyah çizgi kıl kadar incedir.
• En Büyük Görsel İmzası (Damalı Saçaklar): Kanat saçakları (kirpikleri) saf beyaz zemin üzerine muntazam siyah çizgilerle kesintili (damalı) yapıdadır. Bu damalı saçaklar onu Çokgözlü İkarus'tan (P. icarus) anında ayırırken; o büyüleyici neon mavisi rengi de onu gümüşi-soluk renkli Çilli Mavilerden (L. coridon ve L. ossmar) saniyeler içinde ayırt etmeyi sağlar.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler tamamen zıt, mat ve kamuflaj odaklıdır. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır; ancak tabana yakın bölgelerde değişken yoğunlukta parlak mavi pullanmalar seçilebilir. Her iki kanat dış kenarı boyunca, içleri siyah noktalı canlı turuncu yarımay lekeleri (ay bandı) muntazam bir şerit şeklinde dizilidir. Saçakları tıpkı erkeklerdeki gibi kahverengi-beyaz damalıdır.
• Kanat Altı: Zemin rengi erkeklerde açık kurşuni-gri, dişilerde ise daha sıcak bir tarçın-bej veya çikolata kahvesi tondadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi-beyazı halkalarla çevrili iri, kontrastı yüksek göz benekleriyle bezelidir. Arka kanat altında tabandan dışa doğru uzanan beyaz kama çizgisi netçe seçilir. Dış kenar boyunca dizilen parlak turuncu yarımay lekeleri son derece canlı ve gösterişlidir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Akrabası Çilli Maviler gibi tam bir kireçtaşlı (kalkerli) ve karstik açık alan uzmanıdır. Yoğun gölgeli kapalı orman içlerinden ve asidik topraklardan tamamen uzak durur. Genellikle deniz seviyesinden başlayıp 2100 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kalkerli, kireçtaşlı sarp dağ yamaçları ve karstik tepeler,
• Kısa otlu, güneşli, alkali özellikli ve çiçek zengini tebeşir/dağ bozkırları,
• Yoğun hayvan otlatması yapılan koyun meraları ve kuru, çorak otlaklar temel habitatıdır. Bitki örtüsünün çok uzamadığı, kısa kaldığı sıcak ve korunaklı mikroklimaları özellikle seçer.

Davranış ve Fenoloji

• Alçak ve Çevik Uçuş: Erkek bireyler dişi arayışı içindeyken çayır otlarının hemen üzerinde, yere çok yakın, narin ama hızlı zikzaklar çizerek uçarlar. Uçarken o parlak neon mavisi renk yeşil ve kurak zemin üzerinde anlık ışık çakmaları gibi göz alır. Akşamüstü hava serinlediğinde ot saplarının üzerine baş aşağı konarak toplu halde uyku moduna geçerler.
• Mineral Kümelenmeleri: Erkek bireyler, yaz aylarının sıcak günlerinde dağ patikalarındaki nemli toprak dolgularından, çamurlu su kenarlarından veya hayvan gübrelerinden mineral, sodyum ve tuz emmek için diğer mavi kelebeklerle birlikte (Mud-puddling) toplu kümeler oluştururlar.
• Fenoloji (Çift Kuşaklılık): Ekolojik döngüsü oldukça başarılıdır; yılda iki kuşak (biovoltin) geliştirirler. Ergin bireyler ilk olarak Mayıs başından Haziran ortasına kadar, ikinci kuşak olarak ise Temmuz sonundan Eylül ortasına kadar (popülasyon zirveleri Haziran başı ve Ağustos ortasıdır) arazide uçarken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları kalkerli ve kireçtaşlı topraklarda taban oluşturan narin Baklagiller (Fabaceae) familyası elemanlarına tamamen bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Hippocrepis comosa (At nalı otu)
  • Securigera varia (Renkli burçak)
• Gelişim ve Karınca Ortaklığı (Mirmekofili): Dişiler küçük, beyaz ve üzeri gözenekli yumurtalarını konukçu bitkilerin yaprak altlarına tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul, sümüklüböcek formunda ve koyu yeşil renktedir; üzerlerinde sarımsı narin çizgiler taşırlar. Tırtıllar, arkalarında salgıladıkları tatlımsı sıvı sayesinde karıncalar (Lasius, Formica, Myrmica, Plagiolepis cinsleri) ile olağanüstü sıkı bir ortak yaşam geliştirirler. Karıncalar tırtılları parazit arılara ve avcılara karşı canla başla korur, hatta bazen onları korunaklı toprak altı yuvalarına taşırlar. İkinci kuşaktan çıkan tırtıllar kışı larva evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Batı Avrupa'dan (İspanya, İngiltere'nin güneyi) başlayarak tüm Orta, Güney ve Doğu Avrupa coğrafyası, Balkanlar, Türkiye, Kafkasya ve Transkafkasya hattı üzerinden Kuzey İran'a kadar uzanan geniş bir Batı Palearktik yayılıma sahiptir.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu ve Trakya coğrafyasının kireçtaşlı dağ bütünlüğünü en iyi gösteren kararlı türlerdendir. Ülkemizde Trakya'nın tamamı, Marmara, Ege ve Akdeniz'in iç dağlık şeritleri (Toroslar), İç Anadolu'yu çevreleyen dağlık geçiş kuşakları ile Doğu Anadolu'nun sarp bozkır vadilerinde son derece sağlıklı ve kararlı popülasyonlara sahiptir. Devasa ve çıplak tarım ovalarının göbeğinde veya aşırı nemli sahil düzlüklerinde görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Türkiye popülasyonları oldukça sağlıklı ve güvendedir. Ancak Avrupa genelinde, tebeşir bozkırlarının yoğun tarıma açılması, geleneksel koyun hayvancılığının bitmesi sonucu çayırların bodur çalılar tarafından istila edilmesi ve yoğun pestisit kullanımı nedeniyle pek çok lokal kolonisi ciddi şekilde gerilemiştir.