Çokgözlü Çilli Mavi

Çokgözlü Çilli Mavi (Lysandra coridon / Chalk-hill Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; gümüş rengine çalan tebeşir mavisi kanatları, damalı saçakları ve yüksek koloniler kurma eğilimiyle özellikle Avrupa ve Batı Anadolu kireçtaşı tepelerinin en karakteristik, asil ve biyoçeşitlilik göstergesi olan mavi kelebeklerinden biridir.

Yakın akrabası Çokgözlü Anadolu Çillisi (Lysandra ossmar) ile muazzam bir benzerlik taşır. Ancak Batı Palearktik coğrafyanın kireçli, kalkerli toprak dokusuna (adındaki "Chalk-hill" yani tebeşir tepesi sıfatı buradan gelir) olan mutlak bağımlılığı ile dikkat çeker

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Lysandra coridon (Poda, 1761) - Literatürde sık sık Polyommatus coridon olarak da karşımıza çıkar.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 30–36 mm arasındadır. Kompakt, kas yapısı güçlü, orta-iri büyüklükte bir mavi kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü (Tebeşir Zırhı): Erkeklerin rengi tek kelimeyle eşsizdir. Canlı gökyüzü mavisinden ziyade, adeta tebeşir tozuna bulanmış gibi çok soluk gümüşi-mavi, parıldayan açık turkuaz-gri veya buz rengine çalan soluk mavi pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarında (marjin) oldukça kalın ve belirgin, dumanlı siyah bir sınır şeridi uzanır ve bu şeridin içinde siyah noktalar seçilir. En büyük görsel imzası; kanat saçaklarının (kirpikleri) saf beyaz zemin üzerine net siyah çizgilerle kesintili (damalı) yapıda olmasıdır.
• Anadolu Çillisi (L. ossmar) ile Farkı: Erkek bireylerde kanat üst yüzeyindeki gümüşi-mavi renk tonu, L. ossmar'a kıyasla biraz daha soluk ve tebeşir grimsi karaktere sahiptir; dış kenardaki siyah kenar bandı ise genellikle daha kalın ve belirgindir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler tamamen mat ve toprak tonlarındadır. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır. Arka kanat dış kenarı boyunca, içleri siyah noktalı canlı turuncu yarımay lekeleri (ay bandı) muntazam bir sıra halinde dizilidir. Kanat saçakları erkeklerdeki gibi kahverengi-beyaz damalıdır.
• Kanat Altı (Çilli Yapı): Zemin rengi erkeklerde açık kurşuni boz-gri, dişilerde ise daha sıcak bir tarçın-bej veya sütlü kahve tondadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi-beyazı halkalarla çevrili iri, kontrastı yüksek ve çok net göz benekleriyle (çillerle) bezelidir. Arka kanat altında tabandan dışa doğru uzanan beyaz kama çizgisi genellikle silik veya tamamen belirsizdir; ancak dış kenardaki turuncu yarımay lekeleri son derece canlıdır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla kireçtaşlı, killi-kalkerli ve karstik açık alanların uzmanıdır. Asidik, nemli topraklardan ve yoğun gölgeli kapalı orman içlerinden tamamen uzak durur. Genellikle alçak düzlüklerden başlayıp 2000 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kalkerli ve kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, karstik tepeler,
• Kuru, güneşli, alkali özellikli ve çiçek zengini tebeşir bozkırları,
• Seyrek çalılıkların, koyun meralarının ve kuru otlakların bulunduğu açık yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Koloni Davranışı ve Alçak Uçuş: Uygun habitatlarda inanılmaz yoğun popülasyonlar kurabilirler. Erkek bireyler çayır otlarının hemen üzerinde, yere yakın, narin ama hızlı zikzaklar çizerek dişileri ararlar. Akşamüstü hava serinlediğinde ot saplarının üzerine baş aşağı konarak toplu halde uyku moduna geçerler; bu anlarda kanat altlarındaki o "çilli" desenler bitki dokusuyla harika bir kamuflaj oluşturur.
• Mineral Toplanmaları: Erkek bireyler, yaz aylarının sıcak ve kurak günlerinde dağ patikalarındaki sızıntı sularından veya nemli topraklardan mineral ve sodyum emmek için diğer mavi kelebeklerle birlikte (Mud-puddling) toplu kümeler oluştururlar.
• Fenoloji: Yaşadığı coğrafyanın bitki örtüsü döngüsüne uygun olarak yılda tek bir uzun kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasından sonbahar başına kadar, yani Temmuz başından Eylül ortasına kadar (popülasyon zirvesi Ağustos ayıdır) arazide uçarken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları kalkerli ve kireçtaşlı topraklarda taban oluşturan narin Baklagiller (Fabaceae) familyası elemanlarına tamamen bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçusu:
  • Hippocrepis comosa (At nalı otu)
  • Bazı bölgelerde dolaylı olarak Securigera varia (Renkli burçak) ve Coronilla (Akrep otu) türleri.
• Gelişim ve Karınca Ortaklığı: Dişiler sert, beyaz ve üzeri gözenekli yumurtalarını konukçu bitkilerin taze yapraklarına değil, genellikle bitkinin yakınındaki kuru ot saplarına veya toprağa bırakırlar. Türün en büyük biyolojik özelliklerinden biri, kışı yumurta evresinde veya yumurtadan yeni çıkmış narin larva evresinde (hibernasyon) geçirmesidir. Ertesi baharda taze sürgünlerle beslenen tırtıllar, arkalarında salgıladıkları tatlımsı sıvı sayesinde karıncalar (Myrmica, Lasius, Plagiolepis cinsleri) ile çok sıkı bir ortak yaşam (mirmekofili) geliştirirler. Karıncalar tırtılları toprak altındaki yuvalarına kadar taşıyarak parazit arılara ve avcılara karşı canla başla korurlar; tırtıl pupa evresini de genellikle karınca yuvalarının girişinde tamamlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Batı Avrupa'dan (İspanya, İngiltere'nin güneyi) başlayarak tüm Orta, Güney ve Doğu Avrupa coğrafyası, Balkanlar, Ukrayna ve Türkiye'nin batısına kadar uzanan geniş bir Batı Palearktik yayılıma sahiptir.
• Türkiye Dağılışı: Ülkemizde bu tür, doğu ve iç kesimlerde yerini tamamen Anadolu Çillisi'ne (L. ossmar) bırakır. Çokgözlü Çilli Mavi (L. coridon) ise özellikle Trakya Bölgesi (Yıldız Dağları, Kuru Dağlar), Marmara Bölgesi'nin batısı ve Kuzeybatı Anadolu'nun kalkerli geçiş kuşaklarında lokal koloniler halinde gözlemlenebilir.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Ancak Avrupa genelinde, tebeşir bozkırlarının tarım arazisine dönüştürülmesi, geleneksel koyun hayvancılığının azalması sonucu çayırların bodur çalılar tarafından istila edilmesi (vejetasyon yapısının bozulması) ve yoğun pestisit kullanımı nedeniyle pek çok lokal kolonisi ciddi şekilde gerilemiştir ve bölgesel olarak sıkı koruma altındadır.