Çokgözlü Yalancı Çilli

Çokgözlü Yalancı Çilli (Lysandra corydonius / False Chalk-Hill Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; Kafkasya ve Doğu Karadeniz ekorijonunun yüksek sarp yamaçlarını, kalkerli dağ bozkırlarını ve alpin çayırlarını kendine yurt edinmiş çok asil, karakteristik ve büyüleyici bir mavi kelebek türümüzdür.

Avrupa'daki akrabası Çokgözlü Çilli Mavi (Lysandra coridon) ile morfolojik olarak muazzam bir benzerlik taşısa da, erkek bireylerinin kanat üstündeki o kendine has soluk gümüşi-mavi, buzulumsu ve adeta tebeşir tozuna bulanmış yansımaları ile  yüksek dağ biyoçeşitliliğini ve Karadeniz-Kafkasya geçiş kuşağını temsil eder.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Lysandra corydonius (Herrich-Schäffer, [1852]) - Literatürde ve bazı eski kaynaklarda Polyommatus corydonius veya Lysandra coridon corydonius (alt tür basamağında) olarak da sınıflandırılmıştır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 28–30 mm arasındadır. Gruba has şekilde oldukça yapılı, geniş kanatlı ve kas yapısı çok güçlü bir yüksek dağ mavisidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü (Buzul Zırhı): Erkekleri yüksek dağ vadilerinde muazzam bir gümüşi parıltı saçar. Kanat üst yüzeyi, parlak neon mavilerden tamamen uzak, çok soluk tebeşirsi gümüşi-mavi, buzul mavisi veya narin turkuaz-gri pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarı boyunca uzanan dumanlı siyah marjinal şerit oldukça belirgindir ve bu şeridin içinde siyah noktalar seçilir. En büyük görsel imzası; kanat saçaklarının (kirpikleri) saf beyaz zemin üzerine net siyah çizgilerle kesintili (damalı) yapıda olmasıdır.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler tamamen mat ve dağların taşlık toprak tonlarıyla uyumludur. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır. Ön ve arka kanat dış kenarları boyunca, içleri siyah noktalı canlı turuncu yarımay lekeleri (ay bandı) muntazam bir hat şeklinde sıralanır. Kanat saçakları tıpkı erkeklerdeki gibi kahverengi-beyaz damalıdır.
• Kanat Altı (Çilli Yapı): Zemin rengi erkeklerde açık kurşuni boz-gri, dişilerde ise daha sıcak bir tarçın-bej veya sütlü kahve tondadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi halkalarla çevrili iri, kontrastı yüksek ve çok net göz benekleriyle (çillerle) bezelidir. Arka kanat altında tabandan dışa doğru uzanan beyaz kama çizgisi genellikle silik veya belirsizdir; dış marjindeki parlak turuncu yarımay lekeleri oldukça canlıdır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla Karadeniz ve Doğu Anadolu geçiş kuşağının yüksek irtifa Alpin ve subalpin kuşağına bağımlı bir kireçtaşı (kalker) uzmanıdır. Yoğun gölgeli kapalı orman içlerinden ve alçak nemli sahil düzlüklerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1200 metreden başlayıp 2600 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kalkerli, kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, dik çarşak alanları ve kanyonlar,
• Çiçek zengini yarı kurak yüksek dağ bozkırları, subalpin otlaklar ve Alpin çayırlar,
• Kuzey ve Doğu Anadolu silsilelerinin güneş gören, el değmemiş taşlık yamaçları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Rüzgara Karşı Devriye ve Güçlü Uçuş: Erkek bireyler kalkerli yamaçlardaki çıplak taşların, kayaların veya bodur Geven çalılarının tepesine konarak alan savunması yapırlar. Kanat yapılarının genişliği ve kas güçleri sayesinde rüzgarlı dağ yamaçlarında oldukça güçlü, hızlı ve kararlı uçarlar. Alanlarına giren diğer mavi kelebekleri hızla kovalayıp ardından aynı güneşli taşa geri dönerler.
• Mineral Kümelenmeleri (Mud-puddling): Erkek bireyler, yaz aylarının sıcak günlerinde dağ patikalarındaki nemli toprak dolgularından, sızıntı sularından veya hayvan gübrelerinden mineral emmek için diğer mavi kelebeklerle birlikte toplu kümeler oluştururlar. Kanatlarını kapattıklarında, alt yüzeydeki toprak tonları sayesinde kireçtaşları arasında kusursuz bir kamuflaj sağlarlar.
• Fenoloji: Yaşadığı zorlu dağ şartlarının bir sonucu olarak yılda tek bir uzun kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasından sonbahar başına kadar, yani Temmuz başından Eylül başına kadar (popülasyon zirvesi Temmuz sonu ve Ağustos aylarıdır) arazide uçarken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları kalkerli ve taşlık dağ bozkırlarında taban oluşturan, dondurucu soğuklara dayanıklı narin Baklagiller (Fabaceae) familyası elemanlarına bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Astragalus türleri (Geven türleri)
  • Onobrychis türleri (Yabani dağ korungaları)
  • Bazı lokal burçak (Coronilla) ve at nalı otu (Hippocrepis) türleri.
• Gelişim: Dişiler sert ve beyaz yumurtalarını dağ bozkırlarındaki konukçu bitkilerin taze yaprak altlarına tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul ve sümüklüböcek formundadır. Kışı küçük larva (tırtıl) evresinde, dondurucu dağ soğuklarına karşı taşların altındaki kuru bitki artıklarında hibernasyona yatarak geçirirler. Ertesi baharda karların erimesiyle taze sürgünlerle beslenip pupa (koza) olurlar. Tıpkı diğer Lysandra üyeleri gibi karıncalarla mirmekofilik (ortak yaşam) ilişki geliştirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Çok spesifik ve kısıtlı bir Kafkasya / Kuzeydoğu Anadolu yayılışına sahiptir ve Kafkasya ekorijonuna has bir türdür. Dünyada temel olarak Türkiye (yayılışının güneybatı sınırı), Kafkasya, Transkafkasya (Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan) ve Güney Rusya'nın yüksek dağlık hatlarında popülasyonları bulunur.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının kuzeydoğu dağ bütünlüğünü gösteren en net karakterlerdendir. Ülkemizde özellikle Kuzeydoğu Anadolu boyunca uzanan Karadeniz ardı dağ silsileleri (Artvin, Rize - Kaçkarlar'ın güney yamaçları, Erzurum, Kars, Ardahan, Gümüşhane, Bayburt ve Erzincan dağlık kuşağı) üzerinde son derece kararlı ve sağlıklı popülasyonları mevcuttur. Trakya'da, Marmara'da ve batı/güney alçak sahil şeritlerinde asla görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte genel olarak LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisinde değerlendirilse de, dünya üzerindeki yayılışı çok spesifik dağ silsilelerine sıkışmış olduğundan yerel düzeyde biyocoğrafik bir hassasiyet taşır. Yüksek dağlardaki kontrolsüz madencilik/taş ocağı faaliyetleri, aşırı iklim krizine bağlı Alpin/subalpin kuşak daralmaları ve yüksek yaylalardaki aşırı otlatma baskısı lokal kolonilerin yaşam alanlarını uzun vadede tehdit edebilir.