Çokgözlü Hakkari Çillisi

Çokgözlü Hakkari Çillisi (Lysandra dezina), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; kelebek dünyasında gizemi, sarp yaşam alanı ve olağanüstü dar yayılışıyla tam bir taksonomik efsane olan, yalnızca Türkiye'ye özgü (endemik) çok nadide bir mavi kelebek türümüzdür.

Adını Hakkari coğrafyasının en saklı ve dik vadi sistemlerinden biri olan Dez Vadisi'nden alan bu benzersiz tür, Lysandra cinsinin kireçtaşlı habitat bağımlılığını Güneydoğu Anadolu'nun en ekstrem Alpin şartlarıyla birleştirir. 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Lysandra dezina (de Lesse, 1960) - Literatürde bazen Polyommatus dezina veya Lysandra coridon dezina (alt tür) olarak da tartışılmış olsa da, günümüzde spesifik kromozom yapısı ve izole morfolojisiyle ayrı bir endemik tür olarak kabul görür.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 28-32 mm arasındadır. Orta-iri büyüklükte, sarp Hakkari dağlarının sert rüzgarlarına meydan okuyan, kas yapısı oldukça güçlü bir mavi kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü (Buzul Gümüşü): Erkekleri arazide muazzam bir parıltı saçar. Kanat üst yüzeyi, Çokgözlü Gök Mavisi'nin neonluğundan uzak, tıpkı akrabası Çilli Mavi (L. coridon) gibi çok soluk tebeşirimsi gümüşi-mavi, buz rengi veya açık turkuaz-gri pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarı boyunca uzanan dumanlı siyah marjinal şerit oldukça belirgindir. En büyük görsel imzası; kanat saçaklarının (kirpikleri) saf beyaz zemin üzerine net koyu çizgilerle kesintili (damalı) yapıda olmasıdır.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler tamamen mat ve Hakkari'nin sarp kayalık toprak tonlarıyla uyumludur. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır. Ön ve arka kanat dış kenarları boyunca, içleri siyah noktalı canlı turuncu yarımay lekeleri (ay bandı) muntazam bir hat şeklinde dizilidir. Kanat saçakları tıpkı erkeklerdeki gibi damalıdır.
• Kanat Altı (Yoğun Çilli Yapı): Zemin rengi boz-gri veya sıcak bir sütlü kahve tondadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi halkalarla çevrili iri, kontrastı yüksek ve çok net göz benekleriyle (çillerle) bezelidir. Onu batıdaki akrabalarından ayıran en büyük kriter, arka kanat alt yüzeyindeki göz beneklerinin dizilimindeki narin taksonomik sapmalar ve Hakkari'nin izole sarp vadilerine sıkışmış coğrafi konumudur.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla Güneydoğu Anadolu Alpin ve subalpin kuşağının, kireçtaşlı (kalkerli) ve karstik sarp yamaçlarına bağımlı uç bir lokal uzmanıdır. Nemli sahil düzlüklerini veya kapalı orman alanlarını kesinlikle tercih etmez. Genellikle 1600 metreden başlayıp 2500 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kalkerli, kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, dik çarşak alanları ve karstik kanyonlar,
• Geven (Astragalus) ve kurakçıl baklagil topluluklarının dik yamaçlarda kümelendiği güneşli dağ bozkırları,
• Hakkari vadi sistemlerinin güneşten kavrulan, el değmemiş taşlık yamaçları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Sarp Yamaç Devriyeleri ve Güçlü Uçuş: Erkek bireyler kalkerli yamaçlardaki çıplak taşların veya bodur Geven çalılarının tepesine konarak alan savunması yapırlar. Kanat yapılarının genişliği ve kas güçleri sayesinde rüzgarlı dağ yamaçlarında oldukça güçlü, hızlı ve kararlı uçarlar. Alanlarına giren diğer mavi kelebekleri hızla kovalayıp ardından aynı güneşli taşa veya kaya çatlağına geri dönerler.
• Mineral Beslenmesi: Günün erken ve serin saatlerinde erkek bireyler, vadi tabanlarındaki veya patikalardaki narin sızıntı sularının nemlendirdiği topraklardan mineral emmek için yere konabilirler (Mud-puddling). Kanatlarını kapattıklarında, alt yüzeydeki toprak tonları sayesinde kireçtaşları arasında kusursuz bir gizlenme sağlarlar.
• Fenoloji: Yaşadığı zorlu dağ şartlarının bir sonucu olarak yılda tek bir kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasında, yani Temmuz başından Ağustos ortasına kadar (popülasyon zirvesi Temmuz sonudur) son derece dar ve kısıtlı bir zaman diliminde uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları kalkerli ve taşlık dağ bozkırlarında taban oluşturan, dondurucu soğuklara dayanıklı kurakçıl Baklagiller (Fabaceae) familyası elemanlarına bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Astragalus türleri (Yüksek irtifa geven türleri)
  • Bazı lokal korunga (Onobrychis) ve akrep otu (Coronilla) türleri.
• Gelişim: Dişiler sert ve beyaz yumurtalarını dağ bozkırlarındaki konukçu bitkilerin taze yaprak altlarına veya tomurcuk diplerine tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul ve sümüklüböcek formundadır. Kışı küçük larva (tırtıl) evresinde, dondurucu dağ soğuklarına karşı taşların altındaki kuru bitki artıklarında hibernasyona yatarak geçirirler ve ertesi baharda taze sürgünlerle beslenip pupa (koza) olurlar. Tıpkı diğer Lysandra üyeleri gibi karıncalarla mirmekofilik (ortak yaşam) ilişki geliştirdikleri tahmin edilmektedir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel ve Ulusal Dağılış: Türkiye Endemiğidir. Dünyada Anadolu coğrafyası haricinde hiçbir ülkede tek bir popülasyonu dahi bulunmamaktadır. Ülkemizde ise yayılışı inanılmaz derecede kısıtlı, izole ve lokalizedir. Neredeyse tamamen Hakkari ili (Dez Vadisi ve çevresindeki sarp kalkerli dağ sistemleri) yüksek kuşağına sıkışmış durumdadır.
• IUCN Kırmızı Liste ve Koruma Statüsü: Dünya üzerinde sadece çok dar ve spesifik tek bir lokalite sistemine sıkışmış olduğu için habitat kaybına ve iklim krizine karşı en yüksek derecede kırılgan kelebeklerimizin başında gelir. Pratik olarak ulusal ölçekte CR (Critically Endangered - Kritik Düzeyde Tehlikede) statüsündedir.

 Kritik Koruma Notu: Çokgözlü Hakkari Çillisi, çok kısıtlı bir yaşam alanına bağımlı olduğu için habitat tahribatına karşı aşırı hassastır. Vadilerdeki altyapı ve yol çalışmaları, kontrolsüz kelebek koleksiyonculuğu baskısı, küresel ısınmaya bağlı Alpin kuşak daralmaları ve yüksek yaylalardaki aşırı hayvancılık/otlatma faaliyetleri (konukçu bitkilerin tırtıllarla birlikte tüketiciler tarafından yok edilmesi) lokal kolonileri tamamen ortadan kaldırma riski taşımaktadır.