Çokgözlü Anadolu Çillisi

Çokgözlü Anadolu Çillisi (Lysandra ossmar / Anatolian Chalk-hill Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; gümüşi-metalik renk tonu, damarlı kanat yapısı ve özellikle kanat altındaki o belirgin, çilli göz benekleriyle Anadolu faunası için biyocoğrafik bir imza niteliği taşıyan çok asil ve karakteristik bir mavi kelebeğidir.

Avrupa'daki akrabası Lysandra coridon (Çalkıran Mavisi) ile büyük benzerlikler gösterse de, Anadolu'nun kurak kireçtaşlı ekosistemlerine sağladığı adaptasyon ve taksonomik ayrımı ile Anadolu bozkır zenginliğini temsil eden en önemli türlerden biridir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Lysandra ossmar (Gerhard, 1851) - Bazı eski literatürlerde Polyommatus ossmar olarak da sınıflandırılmıştır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 28 - 32 mm arasındadır. Akrabalarının pek çoğuna kıyasla oldukça yapılı, geniş kanatlı ve kas yapısı güçlü bir mavi kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü (Gümüşi Zırh): Erkekleri arazide muazzam bir gümüşi yansıma saçar. Kanat üst yüzeyi, canlı bir gökyüzü mavisinden ziyade, çok açık gümüşi-mavi, soluk buzul mavisi veya pudramsı narin bir turkuaz pullarla kaplıdır. Kanat damarları (venler) dış kenara doğru koyulaşarak belirginleşir. En büyük görsel imzası; kanat saçaklarının (kirpikleri) saf beyaz zemin üzerine belirgin siyah çizgilerle kesintili (damalı) yapıda olmasıdır. Ayrıca dış kenarda değişken genişlikte dumanlı siyah bir marjinal şerit yer alır.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler tamamen mat ve kamuflaj odaklıdır. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır. Ön ve arka kanat dış kenarlarında, içleri siyah noktalı canlı turuncu yarımay lekeleri (ay bandı) muntazam bir hat şeklinde dizilidir. Kanat saçakları tıpkı erkeklerdeki gibi kahverengi-beyaz damalıdır.
• Kanat Altı (Çilli Yapı): Türün "Çillisi" olarak anılmasının sebebi burasıdır. Zemin rengi boz-gri veya sütlü kahve tondadır. Ön ve arka kanat altı, içi derin siyah, dışı kalın fildişi halkalarla çevrili iri ve çok net göz benekleriyle (çillerle) bezelidir. Arka kanat altında tabandan dışa doğru uzanan beyaz kama çizgisi genellikle silik veya belirsizdir; ancak dış kenardaki turuncu yarımay lekeleri ve bunların altındaki metalik mavi-yeşil parıltılı pullar son derece belirgindir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla karasal ve Akdeniz-karasal geçiş iklimlerinin, kireçtaşlı (kalkerli) ve karstik açık alan uzmanıdır. Yoğun gölgeli kapalı ormanları ve taban suyu çok yüksek bataklık alanları kesinlikle tercih etmez. Genellikle 800 metreden başlayıp 2200 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kireçtaşlı, kalkerli sarp dağ yamaçları ve karstik tepeler,
• Çiçek zengini yarı kurak dağ bozkırları, yüksek meralar ve taşlık otlaklar,
• Seyrek meşeliklerin ve çalılıkların bittiği erozyona açık dik çarşak alanları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Bölge Koruma ve Güçlü Uçuş: Erkek bireyler kalkerli yamaçlardaki çıplak taşların, kayaların veya bodur çalıların tepesine konarak alan devriyesi yaparlar. Kanat yapılarının genişliği sayesinde rüzgarlı dağ yamaçlarında oldukça güçlü, hızlı ve kararlı uçarlar. Alanlarına giren diğer mavi kelebekleri hızla kovalayıp ardından aynı güneşli taşa geri dönerler.
• Toplu Mineral Beslenmesi: Erkek bireyler, yaz aylarının sıcak günlerinde dağ patikalarındaki nemli topraklardan, sızıntı sularından veya hayvan gübrelerinden mineral emmek için diğer mavi kelebeklerle birlikte (Mud-puddling) toplu kümeler oluştururlar.
• Fenoloji: Yılda coğrafyaya ve yüksekliğe bağlı olarak genellikle tek bir uzun kuşak (univoltin) veya bazı korunaklı güney popülasyonlarında iki kuşak geliştirirler. Ergin bireyler Haziran başından Eylül başına kadar (popülasyon zirvesi Temmuz ve Ağustos aylarıdır) uzun bir dönem boyunca arazide uçarken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları kalkerli ve taşlık dağ bozkırlarında taban oluşturan narin Baklagiller (Fabaceae) familyası elemanlarına bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Hippocrepis comosa (At nalı otu)
  • Coronilla türleri (Akrep otları / Burçak türleri)
  • Bazı lokal korunga (Onobrychis) ve geven (Astragalus) türleri.
• Gelişim: Dişiler sert, beyaz ve üzeri gözenekli yumurtalarını konukçu bitkilerin taze yaprak altlarına veya tomurcuk diplerine tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul, sümüklüböcek formunda ve parlak yeşil tonlarındadır; üzerlerinde sarımsı narin çizgiler taşırlar. Tırtıllar, arkalarında salgıladıkları tatlımsı sıvı sayesinde dağ karıncalarıyla ortak yaşam (mirmekofili) geliştirirler ve karıncalar tarafından avcılara karşı korunurlar. Kışı küçük larva evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Çok spesifik bir Ön Asya / Balkan-Anadolu yayılışına sahiptir. Dünyada temel olarak Türkiye (yayılış merkezinin kalbi), Kafkasya, Transkafkasya (Ermenistan, Azerbaycan), Kuzey İran ve Balkanlar'ın doğusunda (Yunanistan'ın kuzeyi, Bulgaristan) popülasyonları bulunur.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının kireçtaşlı dağ bütünlüğünü en iyi gösteren türlerden biridir. Ülkemizde Trakya'nın dağlık kesimleri, Marmara Bölgesi'nin güney kütleleri, Ege ve Akdeniz'in iç dağlık şeritleri (tüm Toroslar hattı), İç Anadolu'yu çevreleyen dağlar ile Doğu Anadolu Bölgesi'nin sarp bozkır vadilerinde son derece kararlı ve sağlıklı popülasyonlara sahiptir. Aşırı nemli sahil şeritlerinin düzlüklerinde görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Yayılış alanlarının genişliği ve popülasyon gücü nedeniyle nesli güvendedir. Ancak kireçtaşlı yamaçlarda yürütülen kontrolsüz taş ocağı ve madencilik faaliyetleri, dağ meralarındaki aşırı otlatma baskısı lokal kolonilerin yaşam alanlarını dönemsel olarak tahrip edebilir.