Çokgözlü Rus Mavisi

EÇokgözlü Rus Mavisi (Neolysandra coelestina / Pontic Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; Ön Asya ve İrano-Turan ekorijonunun yüksek dağ bozkırlarını, sarp kalker yamaçlarını ve alpin meralarını kendine yurt edinmiş, erkek bireylerinin kanat üst yüzeyinde taşıdığı o büyüleyici yoğun gökyüzü mavisi zırhı ile grubunun en nadide ve estetik üyelerinden biridir.

Akrabaları Diana ve Fatma Mavisi gibi Neolysandra cinsinin o narin, minimalist ve taksonomik değeri yüksek karakterini taşır. 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Neolysandra coelestina (Eversmann, 1843) - Eski literatürlerde ve bazı klasik Rus/Avrupa kataloglarında Plebejus coelestinus veya Polyommatus coelestinus olarak da sınıflandırılmıştır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 24–28 mm arasındadır. Küçük, kompakt, rüzgarlı yüksek dağ geçitlerine tam uyum sağlamış narin ve aerodinamik bir gövde yapısına sahiptir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü (Asil Gökyüzü Mavisi): Erkekleri dağ bozkırlarının çorak zemini üzerinde parıldayan birer parça safir gibidir. Kanat üst yüzeyi, ismindeki "coelestina" (Latince: göksel/gökyüzüne ait) ibaresine yakışır şekilde olağanüstü yoğun, parlak, derin bir gökyüzü mavisi veya menekşe-mavi pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca uzanan dumanlı siyah sınır çizgisi oldukça narin ve incedir. Kanat saçakları (kirpikleri) ise tertemiz, saf beyaz renktedir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler tamamen mat ve karasal steplerin toprak tonlarıyla kusursuz bir uyum (kriypsis) içindedir. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır; tabanlarda bazen çok narin mavi pullanmalar seçilebilir. Diğer Neolysandra üyelerinde olduğu gibi, kanat üst yüzeyinde turuncu renkli yarımay lekeleri (ay bandı) kesinlikle bulunmaz; bu saf esmerlik dişilerin en büyük ayırıcı tanım özelliğidir.
• Kanat Altı (Minimalist Teşhis Alanı): Zemin rengi soluk, kurşuni boz-gri ile narin bir tebeşir beyazı tonu arasındadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi-beyazı halkalarla çevrili küçük ama net göz benekleriyle (çillerle) bezelidir. Ön kanat altında taban benekleri bulunmaz. Cinsin en büyük görsel imzası olarak; arka kanat dış marjini boyunca dizilen o tipik turuncu lekeler ve ay bantları neredeyse tamamen yok olmuş, silinmiş gibi yalın ve desensiz bir yapıya sahiptir. Arka kanat tabanına yakın bölgelerde hafif metalik turkuaz-yeşil narin pullanmalar (özellikle taze bireylerde) net şekilde seçilebilir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla karasal ve ekstrem dağ iklimlerinin hüküm sürdüğü yüksek dağ steplerinin ve karstik yamaçların uzmanıdır. Nemli, yoğun yağış alan sahil düzlüklerinden ve kapalı orman içlerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1400 metreden başlayıp 2500 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kurak ve yarı kurak yüksek dağ bozkırları, subalpin otlaklar ve Alpin meralar,
• Kalkerli (kireçtaşlı) sarp dağ yamaçları, dik çakıllı çarşak alanları ve kanyon etekleri,
• Yabani korunga (Onobrychis) ve çivit otu topluluklarının kayalık zeminlerde kümelendiği güneşli yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Alçak ve Telaşlı Uçuş: Küçük gövdesi nedeniyle dağ yamaçlarında yüksekten uçmak yerine, kısa bozkır otlarının ve bodur vejetasyonun hemen üzerinde, yere sıfır, narin ama şaşırtıcı derecede hızlı ve aceleci zikzaklar çizerek uçarlar. Erkek bireyler günün sıcak saatlerinde yerdeki çıplak sıcak taşlara veya kuru ot saplarına konarak alan nöbeti (hilltopping) tutarlar. Uçarken o derin mavi renk, çorak zemin üzerinde anlık pırıltılar saçar.
• Mineral Beslenmesi: Günün erken ve serin saatlerinde erkek bireyler, sarp dağ patikalarındaki narin sızıntı sularının nemlendirdiği çamurlu topraklardan mineral emmek için (Mud-puddling) yere konabilirler. Kanatlarını kapattıklarında alt yüzeydeki soluk boz tonlar sayesinde kireçtaşları arasında kusursuz bir gizlenme sağlarlar. Bozkırlarda açan yabani kekik çiçeklerinin nektarını çok severler.
• Fenoloji (Dar Univoltin Döngü): Yaşadığı zorlu yüksek dağ şartlarının bir sonucu olarak yılda tek bir kısa kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz başında, yani Mayıs ortasından Temmuz başına kadar (popülasyon zirvesi Haziran ayıdır) son derece kısıtlı ve dar bir zaman diliminde arazide uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları yüksek dağların çorak yamaçlarında tutunabilen kurakçıl bitki cinslerine bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Baklagiller (Fabaceae) familyasından Onobrychis türleri (Yabani dağ korungası türleri, özellikle Onobrychis cornuta).
  • Bazı lokal ve spesifik Vicia (Yabani fiğ) türleri.
• Gelişim ve Karınca Ortaklığı: Dişiler narin, beyaz ve üzeri gözenekli minik yumurtalarını konukçu bitkilerin taze yaprak altlarına veya tomurcuk diplerine tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul, sümüklüböcek formunda ve narin yeşil tonlarındadır. Arkalarında salgıladıkları tatlımsı sıvı sayesinde karıncalar ile mirmekofilik (ortak yaşam) ilişki geliştirirler. Kışı küçük larva (tırtıl) evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Parçalı ve spesifik bir Doğu Avrupa - Ön Asya yayılımına sahiptir. Dünyada temel olarak Yunanistan'ın bazı izole dağları, Rusya'nın güney bozkırları (Volga bölgesi), Türkiye (yayılışının ana kalelerinden biri), Kafkasya, Transkafkasya (Ermenistan, Azerbaycan) ve Batı İran'ın dağlık hatlarında popülasyonları bulunur.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının yüksek dağ ve bozkır bütünlüğünü gösteren en kararlı karakterlerdendir. Ülkemizde özellikle İç Anadolu Bölgesi'nin en doğu geçiş kuşakları (Sivas, Kayseri dağları), Akdeniz Bölgesi boyunca uzanan Toroslar silsilesinin doğu kanadı ile Doğu Anadolu Bölgesi'nin tüm yüksek rakımlı sarp dağ vadilerinde (Erzurum, Kars, Van, Hakkari dağları) son derece lokal ama sağlıklı popülasyonları mevcuttur. Trakya'da, Marmara'da ve batı/kuzey alçak sahil şeritlerinde kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte genel olarak LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisinde değerlendirilse de, dünya üzerindeki yayılışı spesifik dağ bozkırlarına sıkışmış olduğundan yerel düzeyde biyocoğrafik bir hassasiyet taşır. Yüksek dağ meralarındaki aşırı ve kontrolsüz otlatma baskısı (konukçu korungaların tahribatı), kurak yamaçlardaki kontrolsüz madencilik/taş ocağı faaliyetleri ve aşırı iklim krizine bağlı Alpin/subalpin kuşak daralmaları lokal kolonilerin yaşam alanlarını uzun vadede tehdit edebilir.