Çokgözlü Diana Mavisi

Çokgözlü Diana Mavisi (Neolysandra diana / Diana's Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Neolysandra oymağının; Doğu Anadolu, Kafkasya ve İran-Turan fitocoğrafya kuşağının sarp dağ meralarına kilitlenmiş, son derece izole ve karakteristik bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Neolysandra diana (Miller, 1913) - Rus entomolog Emmanuel Miller tarafından tanımlanmıştır. Tür epifeti olan "diana", Roma mitolojisinde avcılık, yaban hayatı ve ay tanrıçası olan Diana’ya (Yunan mitolojisindeki Artemis) doğrudan asil bir atıftır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 24–28 mm arasındadır. Kompakt, küçük ama yüksek Alpin dağ geçitlerinde esen sert termal rüzgarlara karşı toprağa yakın uçabilecek düzeyde tıknaz ve atletik bir toraks kas yapısına sahiptir. Gövdesi üst yüzeyde koyu lacivert pullarla, alt yüzeyde ise gür kül grisi tüylerle bezelidir. Frontal bacaklar pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabalarından Kesin Teşhis Kriterleri (Derin Kobalt ve Turuncu Eksikliği)

Arazide uçan diğer mavi kelebek üyeleriyle karıştırılmaması için laboratuvar düzeyinde ve makro fotoğraflarda şu 3 altın teşhis kriterine bakılır:

1. Altın Kural (Erkek Üst Yüzey Derinliği - Mutlak Teşhis): Erkek bireylerin kanat üst yüzeyi, açık gök mavisi veya turkuaz tonları barındırmaz. Bunun yerine olağanüstü doymuş, parıldayan, kadifemsi bir derin kobalt mavisi / koyu lacivert atlasla kaplıdır. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca pürüzsüz ince simsiyah bir hat uzanır ve saçaklar saf kar beyazıdır.
2. Dişilerde Tek Renk Esmer Maske: Dişi bireyler, erkeklerin o derin mavi pullarını tamamen reddetmiştir. Kanat üst yüzeyleri hiçbir parlaklık taşımayan homojen, mat, dumanlı bir esmer kahverengi / füme pullarla kaplıdır. Kanat tabanlarında çok hafif mavi tozlanma görülebilir.
3. Kanat Alt Yüzeyi ve Submarjinal Turuncu Eksikliği: Arka kanat alt yüzeyi homojen, unlu bir kül grisi veya dumanlı fildişi zemin rengine sahiptir. En büyük teşhis karakteri, kanat alt yüzeylerinin dış kenarlarında (submarjinal hat) birçok mavi kelebekte görülen o turuncu ay hilali beneklerin kesinlikle bulunmamasıdır. Arka kanat alt taban alanından (bazal bölge) diskal alana doğru hafif yeşilimsi-mavi / turkuaz pul tozlanması taşır. Tüm siyah benekler ince beyaz halkalarla çevrilidir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri açısından yüksek rakımlı dağ ekosistemlerine ve kalkerli toprak mikroklimasına bağımlı mutlak bir yüksek Alpin step uzmanıdır. Alçak rakımlı sıcak ova meralarından, yoğun endüstriyel tarım alanlarından ve nemli orman derinliklerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1600 metreden başlayıp 2500 metre volkanik zirve eteklerine kadar çıkan:

• Doğu Anadolu karakterli kireçtaşlı (kalkerli) sarp dağ yamaçları, kuru Alpin meralar ve erozyon şevleri,
• Çakıllı ve taşlık rüzgara açık yüksek dağ geçitleri ve sarp vadiler,
• Tırtıllarının konukçu bitkisi olan yabani baklagil ve geven topluluklarının taş aralarından fışkırdığı bol güneşli güney bakarlı Alpin yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Toprağa Sıfır, Seri ve Rüzgarlı Zikzak Uçuş: Havada asla yükselmez; Alpin zirvelerde esen zapt edilemez hırçın fırtınalara karşı yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur dağ otlarının hemen üzerinden seri, keskin zikzaklar çizerek akan seri bir uçuş sergilerler. Bulutlu anlarda kendilerini geven saplarına veya çıplak taşların üzerine sımsıkı kapatarak soluk alt yüzeyleri sayesinde saniyeler içinde kamufle olurlar.
• Termal Güneşlenme ve Mineral Tutkusu: Yüksek dağların o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için günün ilk ışıklarında kanatlarını yarı açık tutarak güneş ışınlarını emen termal güneşlenme yaparlar. Dağ meralarında açan bodur yabani dağ kekiği, civanperçemi ve geven nektarına bağlıdırlar. Erkekler yaz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda minik mavi öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin): Alpin vejetasyon döngüsünün ve konukçu bitki tomurcuklarının tazelik ritmine endeksli olarak ülkemizde yılda kesin olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler.
  • Ergin bireyler rakıma ve karların erime ritmine bağlı olarak yalnızca Haziran başından Temmuz sonuna kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Haziran sonu ve Temmuz ortasıdır. Ağustos ayı itibariyle dondurucu rüzgarların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları yüksek dağ steplerinin karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından yüksek rakımlı, lokal Vicia (Yabani fiğ), Trifolium (Dağ üçgülü) ve etli taze Astragalus (Geven) türlerinin taze yaprak sürgünleri ve özellikle çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli yumurtalarını doğrudan konukçu bitkinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları silindirik, Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli mat çimen yeşili bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan soluk sarımsı narin yan şeritler taşır. Bitkinin taze yeşil yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla dağ karıncalarını pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına ve avcı böceklere karşı yüksek dağ meralarında korurlar.

• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, Doğu Anadolu'nun dondurucu Alpin kış şartlarında neredeyse 10 ay boyunca geçirir; erken yazda kozayı yırtarak erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Sınırlı ve spesifik bir Kafkasya - Anadolu - İran-Turan dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada esas olarak Türkiye coğrafyasının doğusu, Ermenistan, Nahçıvan, Azerbaycan ve İran'ın kuzeybatısındaki sarp karasal dağ meralarına izole olmuştur. Avrupa ovalarında veya Akdeniz sahil kuşağında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Doğu Alpin Kuşağı): Anadolu coğrafyasının yüksek step ekosistemlerinin biyocoğrafik kalitesini gösteren son derece prestijli bir karakterdir. Ülkemizde yayılışı tamamen Doğu Anadolu'nun yüksek dağ geçiş kuşaklarına ve plato hatlarına kilitlenmiştir. Özellikle Van (Gevaş Artos Dağı sarp şevleri, Kuzgunkıran Geçidi, Başkale), Hakkari (Cilo silsilesi geçiş hatları), Erzurum (Palandöken etekleri), Erzincan (Sarıçiçek Yaylası), Kars (Sarıkamış), Ağrı ve Bitlis'in yüksek volkanik Alpin platolarında 1600-2500 metreler arasında son derece lokal ama sağlıklı izole kolonileri mevcuttur. Anadolu'nun batısında, Trakya'da ve sahil ova merkezlerinde görülmesi imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı step habitat yapısı ve dar yayılım alanı nedeniyle LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step habitatlarının kırılganlığı ve tek kuşaklı yapısı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve koruma önceliği yüksek bir türdür.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, yüksek dağ meralarında açılan kontrolsüz taş ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz madencilik yüzünden patlatılarak konukçu bitki topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı koyun/keçi otlatma baskısı (bitki tomurcuklarının kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.