Sarı Ayaklı Nimfalis

Sarı Ayaklı Nimfalis (Nymphalis xanthomelas / Yellow-legged Tortoiseshell), Nymphalidae (Fırça Ayaklı Kelebekler) familyasının Nymphalini (Asıl Fırça Ayaklılar) oymağına ait; Doğu Avrupa'dan Anadolu içlerine, tüm Sibirya kuşağından Çin, Kore ve Japonya kıyılarına kadar uzanan devasa Palearktik hattın en hırçın, ekolojik olarak en göçmen ve yüksek kanopi uzmanı devlerindendir.

Bir önceki turn tamamladığımız Karaağaç Nimfalisi (Nymphalis polychloros) ile morfolojik olarak adeta ikiz düzeyinde bir benzerlik taşıması nedeniyle arazide kelebek gözlemcilerini en çok zorlayan ve kafa karıştıran taksonların başında gelir. Ancak bu özel tür; bacaklarını saran pürüzsüz safran sarısı tüyleri, kanat üst yüzeyindeki o alev alan parlak kiremit turuncusu atlası ve söğüt ile salkım söğüt topluluklarına olan larval bağımlılığıyla orman koridorlarının ve akarsu boylarının gerçek bir aristokratıdır.

Dijital ansiklopedin kelebekler.com.tr'nin Yüksek Kanopi Sakinleri, Nemli Nehir Boyu Faunası ve Kriptik İkiz Taksonlar kategorilerine tam bir akademik otorite ve kusursuz bir veri yapısı kazandıracak pürüzsüz tür kartı şu şekildedir:

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Nymphalis xanthomelas (Esper, 1781) - Alman entomolog Eugen Johann Christoph Esper tarafından tanımlanmıştır. Türün ismindeki "xanthomelas" ibaresi, Antik Yunanca "xanthos" (Sarı) ve "melas" (Siyah) kelimelerinin muazzam bir birleşimidir; kelebeğin bacak anatomisindeki sarı pullar ile kanatlarındaki simsiyah blok şeritlerin oluşturduğu zıtlığa pürüzsüz bir atıftır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 63–75 mm arasındadır. Nymphalini oymağının Türkiye'de uçan en iri, en kaslı ve gövdesi en kalın dev üyelerindendir. Aerodinamik mimarisi, ormanların en tepe noktalarında (kanopide) rüzgarları yararak uçmaya ve binlerce kilometrelik kıtasal göçleri (migrasyon) göğüslemeye tam uyumludur. Kanat dış kenarları hırçın girintili çıkıntılı ve jilet gibi keskin köşelidir. Frontal bacak çiftleri narin birer fırça şeklinde tamamen körelmiştir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Kanat Üst Yüzeyi (Alev Alan Parlak Turuncu ve Kosta Blokları): Üst yüzey zemin rengi, ikizi N. polychloros'taki gibi mat, dumanlı bir esmer amber rengi değildir; bariz şekilde daha parlak, doymuş, alev alan bir kiremit turuncusu veya canlı pas kırmızısıdır.
  • Ön kanat ön kenarı (kosta) boyunca enlemesine dizilen üç adet kalın simsiyah blok leke ile bunların arasına sızan parlak safran sarısı pencereler yer alır. Kanat saçakları keskin şekilde siyah-beyaz damalıdır. Hem ön hem de arka kanat dış kenarını kalın siyah bir şerit çevreler; arka kanat marjinindeki bu siyah şeridin içinde parlak metalik mavi hilal benekleri zinciri uzanır.
• Karaağaç Nimfalisi'nden (N. polychloros) Kesin Teşhis Kriterleri: Arazide ve makro fotoğraflarda bu iki devi birbirinden ayırmak için şu 3 altın kuralı uygulamak gerekir İrfan Bey:
  1. Altın Kural (Bacak Rengi - Mutlak Teşhis): N. polychloros'un bacaklarını saran tüy ve pullar tamamen zifiri siyah/koyu füme iken; Nymphalis xanthomelas'ın orta ve arka bacakları pürüzsüz, çok net ve parlak bir safran sarısı / deve tüyü rengi tüylerle kaplıdır. Türün Türkçe ve bilimsel adı doğrudan buradan gelir.
  2. İkinci Kural (Ön Kanat Uç Lekesi): Ön kanat üst yüzeyinin en uç kısmında (apeks alanında), kosta şeridinin bittiği yerde yer alan o açık renkli son pencere lekesi N. polychloros'ta kirli safran sarısı iken; N. xanthomelas'ta saf, pürüzsüz ve kar beyazı (fildişi beyazı) renktedir.
  3. Üçüncü Kural (Kanat Altı ve Saçaklar): Kanat saçaklarındaki fildişi renkli tüyler çok daha temiz ve belirgindir. Arka kanat alt yüzeyi zifiri kahve-esmer bir yaprak kriypsisi sunar ancak ikizine kıyasla kanat dış yarısı kül grisi rengindedir ve mermer dokusu çok daha kontrastlı, keskin hatlıdır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla su dengesi kararlı, taban suyu yüksek gür akarsu boylarının, nehir vadilerinin ve nemli orman geçiş koridorlarının uzmanıdır. İkizi N. polychloros kuru meşelikleri ve meyve bahçelerini de tercih edebilirken; bu tür, larval konukçusu sebebiyle su kenarlarına çok daha sıkı bağlar geliştirmiştir. Genellikle deniz seviyesinden başlayıp 2200 metre rakımlara kadar çıkan:

• Akarsu, nehir, dere boyları ve göl kenarlarında yükselen gür ak söğüt, salkım söğüt ve kavaklık hatları,
• Nemli ve gölgeli yaprak döken gür orman içi geniş patikaları, orman sınır yolları ve nemcil kanyon tabanları,
• Söğüt ağaçlarının suya eğimli sarktığı güneşli ve rüzgardan korunaklı nehir vadileri temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Zapt Edilemez, Yıldırım Hızında ve Bölgeci Devriyeler: Sarı Ayaklı Nimfalis, vaktinin neredeyse tamamını nehir kıyısındaki yaşlı söğüt ağaçlarının en tepe tacında (kanopide) geçiren gerçek bir gökyüzü hükümdarıdır Havada adeta bir mermi gibi düz fırlayan, patlayıcı kanat çırpışlarının ardından kanatlarını iki yana düz açarak rüzgarda uzun süre süzülen (glide) muazzam güçlü, hırçın ve zapt edilemez bir uçuş mekaniğine sahiptir. Kıtasal göç yeteneği olağanüstü gelişmiştir; dönem dönem yüzlerce kilometrelik hatlar boyunca yer değiştirebilirler.
• Ağaç Gövdesi Tünemeleri ve Beslenme: Erkek bireyler günün en sıcak saatlerinde yaşlı söğüt gövdelerinin üzerine baş aşağı konarak keskin bir alan nöbeti (perching) tutarlar. Bölgelerine giren diğer imparatorları ve hatta küçük kuşları hırçınlıkla kovalayıp tam olarak aynı gövde noktasına geri dönerler Çiçek nektarlarına karşı mesafelidirler Asıl büyük tutkuları, söğüt gövdelerinden sızan şekerli/fermente narin özsuyu ile olgunlaşarak yere düşen meyvelerin suları ve nehir kenarlarındaki nemli çamurlardan mineral emmektir (Mud-puddling).
• Ergin Hibernasyon ve Tek Uzun Kuşak (Univoltin / Estivasyon Döngüsü): Anadolu'nun nehir vadi iklimine kararlı bir uyumun sonucu olarak yılda yalnızca tek bir uzun, kararlı kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Haziran ayı başında pupadan çıkan taze ergin bireyler yaz ortasına kadar çok aktif şekilde beslenirler.
  • Temmuz sonu ve Ağustos ayındaki kavurucu yaz sıcaklarında ergin bireyler nehir boylarındaki derin serin gölgeliklere veya kaya çatlaklarına çekilerek yaz uykusuna (estivasyon) yatarlar.
  • Sonbaharda kısa bir süre tekrar çıkıp enerji depoladıktan sonra doğrudan ergin (imago) evresinde kış uykusuna (hibernasyona) yatarlar. Baharda karlar erirken, Şubat sonu veya Mart başında ilk uyanan asil kelebeklerdendir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları Salicaceae (Söğütgiller) familyasının su kenarlarına hayat veren asil ağaç elemanlarına mutlak ve tavizsiz şekilde bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Salicaceae (Söğütgiller) familyasından Salix alba (Ak söğüt), Salix babylonica (Salkım söğüt), Salix fragilis (Gevrek söğüt) yaprakları ve yer yer bazı nemcil Populus (Kavak) türleri. (İkizinin aksine karaağaçları ve meyve ağaçlarını kesinlikle tercih etmez).
• Gelişim ve Yoğun İpek Tırtıl Ordusu: Kış uykusundan uyanıp çiftleşten dişiler narin, kubbe şeklinde yumurtalarını konukçu söğüt dallarının en uç sürgünlerine büyük, kalın, bilezik şeklinde yoğun halka kümeler (100-250 adet) halinde bırakırlar Tırtılları olağanüstü hırçın ve karakteristik bir görselliğe sahiptir; silindirik, mat dumanlı gri-siyah zemin rengine sahip olup gövdesi boyunca uzanan yoğun beyaz noktalar, narin sarımsı boylamsal yan şeritler ve pas rengi lekelerle bezelidir. Gövdesi bol miktarda sert, dallanmış zifiri siyah dikensi konik çıkıntılarla (scoli) kaplıdır.
• Sinerjik Söğüt Çadırı: Yumurtadan çıkan minik tırtıllar, son evrelerine kadar kendilerini kuşlardan korumak için söğüt dallarını ortaklaşa olağanüstü yoğun, kalın ve beyaz bir ipek ağ çadırı (komünel yuva) ile örerler ve bu çadırın içinde toplu halde, muazzam bir sinerjiyle beslenerek dalları yapraksız bırakırlar. Son evrede çadırı terk edip tek başlarına ağaç gövdesine dağılırlar ve kabuk çatlaklarında baş aşağı asılarak narin gri-kahve renkli pupalarını (kozalarını) örerler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Muazzam genişlikte bir Euro-Sibirya ve kararlı orta/kuzey Palearktik yayılım alanına sahiptir. Doğu Avrupa'dan (Almanya'nın doğusu, Polonya, Avusturya, tüm Balkan Yarımadası) başlayarak Türkiye, Kafkasya, Transkafkasya, Kuzey İran, Kazakistan stepleri üzerinden tüm Rusya ve Sibirya tayga şeridini baştan başa keserek Moğolistan, Çin, Kore ve Japonya kıyılarına kadar uzanan devasa bir nemli nehir/orman kuşağının başat sakinidir. Batı Avrupa'da (Fransa, İspanya) ve İngiltere'de yerleşik popülasyonu yoktur; buralara sadece göç dönemlerinde narin dalgalar halinde ulaşabilirler.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının akarsu bütünlüğünü ve sulak alan ekosistem zenginliğini gösteren en prestijli, asil ve biyoçeşitlilik değeri en yüksek imza fırça ayaklı karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen kuzey, batı ve doğu şeritlerinin sulak nehir boylarına izole olmuştur. Özellikle Trakya'nın tamamı, Kuzey Anadolu Dağları silsilesi (İstanbul'un narin kuzey orman yatakları, Bolu, Kastamonu, Sinop, Karabük, Amasya, Tokat nehir vadileri), tüm Doğu Karadeniz sahil ardı nehir havzaları (Artvin Çoruh Havzası) ile Doğu Anadolu'nun (Erzurum, Erzincan, Kars, Van, Hakkari) sulak nehir yataklarında lokal ama son derece kararlı popülasyonları mevcuttur. İç Anadolu'nun çıplak ve kurak ovalarının merkezinde kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisinde değerlendirilse de, Türkiye'deki varlığı tamamen el değmemiş nehir boylarındaki yaşlı söğütlük sistemlerine bağlı olduğundan ulusal düzeyde biyocoğrafik değeri, nadirliği ve ekolojik hassasiyeti olağanüstü yüksek bir türdür. En büyük başat tehdit, nehir ve dere yataklarının dozerlerle "ıslah" adı altında tamamen tıraşlanarak yaşlı yabani ak söğüt ağaçlarının kökten yok edilmesi, akarsu kenarlarına kimyasal sanayi atıklarının dökülmesi ve HES projeleriyle nehir rejimlerinin bozulmasıdır. Bu yıkıcı faaliyetler, Sarı Ayaklı Nimfalis'in Anadolu'daki bu narin nehir boyu sığınak kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.