Christophun Esmergözü

Christoph’un Esmergözü (Plebejus christophi / Christoph's Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Türkiye'nin doğu sınır hatlarından Transkafkasya, Orta Asya ve Sibirya'ya kadar uzanan kurak, yarı çöl ve sarp dağ bozkırlarına kilitlenmiş, sitogenetik açıdan paha biçilemez lokal bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Plebejus christophi (Staudinger, 1874) - Ünlü Alman lepidopterist Otto Staudinger tarafından tanımlanmıştır. Tür epifeti ve Türkçe adı olan "christophi / Christoph'un", Palearktik bölge kelebek taksonomisine, özellikle Kafkasya, Orta Asya ve Kuzey İran faunasına ait binlerce kıymetli örneği doğa tarihine kazandıran saygın Alman entomolog Hugo Theodor Christoph’a ithafen verilmiştir.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 26–32 mm arasındadır. Kompakt, narin ama yüksek dağ geçitlerinde ve yarı çöl düzlüklerinde esen sert termal rüzgarlara karşı yer seviyesine sımsıkı yakın uçabilecek düzeyde tıknaz ve atletik bir toraks kas mimarisine sahiptir. Gövde üst yüzeyde koyu füme, alt yüzeyde ise grimsi gür tüylerle bezelidir. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabalarından (Plebejus argus ve P. idas Taksonlarından) Kesin Teşhis Kriterleri

İrfan Bey, bu takson Plebejus cinsinin en spesifik kurakçıl (kserofil) serisine aittir. Laboratuvar netliğinde ve makro fotoğraf düzeyinde şu 3 altın teşhis kriteriyle pürüzsüzce karakterize edilir:

1. Altın Kural (Erkek Üst Yüzey Saf Parlak Gök Mavisi): Plebejus argus'ta görülen o derin, dumanlı koyu leylak mavisi tonlarının aksine; Plebejus christophi erkeklerinin kanat üst yüzeyi son derece göz alıcı, saf, berrak ve parlak bir gök mavisi / açık turkuaz mavisi atlasla kaplıdır. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca uzanan siyah çizgi bandı jilet keskinliğinde son derece ince ve nettir. Saçaklar saf kar beyazıdır.
2. Dişilerde Belirgin Mavi Taban Tozlanması: Dişi bireyler, kanat üst yüzeyinde homojen bir çikolata kahverengisi taşısalar da, kanat tabanlarından (bazal alan) diskal alana doğru yayılan yoğun ve parıldayan metalik mavi pullarla bezenmişlerdir. Arka kanat dış kenarı boyunca dizilen turuncu ay hilali lekeleri çok nettir.
3. Kanat Altı Anatomisi ve Gümüş Saplamaların Sıradışı Parlaklığı: Kanat alt yüzeyi soluk unlu kül grisi veya fildişi-bej zemin rengine sahiptir. En büyük teşhis karakteri; arka kanat dış kenarındaki o kalın turuncu ay hilali bandının içindeki zifiri siyah odakların tam merkezinde, güneş ışığında cıva veya elmas gibi parıldayan metalik gümüşi-mavi pulların (gümüş saplamaların) sıradışı bir irilikte ve parlaklıkta olmasıdır. Siyah benekleri çevreleyen saf beyaz halkalar bariz biçimde kalındır. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) dar olan, karasal iklimin kireçtaşlı, jipsli (alçılı) ve tuzcul toprak yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) step ve yarı çöl uzmanıdır. Nem oranı aşırı yüksek kapalı sahil ormanlarından tamamen uzak durur. Genellikle 1000 metreden başlayıp 2000 metre sarp dağ geçiş kuşaklarına kadar uzanan:

• Doğu Anadolu karakterli kuru bozkırlar, çorak kireçtaşlı (kalkerli) ve jipsli tepeler, erozyon şeridi kayalık yamaçlar,
• Tuzcul ve jipsli topraklara sahip kurak vadi tabanları, çakıllı geçici dere yatakları ve kurak kanyon girişleri,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan bodur, odunsu ve dikenli geven topluluklarının toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı alanlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Toprağa Sıfır, Seri ve Kararlı Zikzak Uçuş Mekaniği: Christoph'un Esmergözü, havada asla yükselmez ve bozkırda esen sert rüzgarlara karşı yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur gevenlerin hemen üzerinden kararlı ve keskin zikzaklar çizerek akan seri bir uçuş mekaniğine sahiptirler. Erkekler meraları bu ritimle tarayarak taşlar üzerinde oturan dişileri ararlar. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan kuru toprak veya çakıl taşlarının üzerine bırakıp kanatlarını sımsıkı kapatarak kserofil alt yüzeyleri sayesinde saniyeler içinde tamamen görünmez olurlar.
• Termal Isınma ve Nektar Tutkusu: Karasal coğrafyanın o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya taşa 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar; bu esnada erkeklerin o parlak gök mavisi pulları muazzam bir parıltı sunar. Bozkır meralarında açan bodur yabani dağ kekiği, civanperçemi, geven çiçekleri ve adaçayı çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler yaz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda parıldayan minik mavi öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Bozkır vejetasyonunun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler coğrafyanın sıcaklığına ve rakıma bağlı olarak yalnızca Haziran ortasından Ağustos başına kadaraktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır. Ağustos ayı ortası itibariyle dondurucu fırtınaların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak step ve meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası dikenli/odunsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından kurak ve jipsli yamaçlarda can bulan etli, bodur, dikenli Astragalus (Geven) türleri (Özellikle Astragalus gummifer ve kurak varyeteler) ile bazı yabani otsu Onobrychis (Korunga) türlerinin taze yaprak sürgünleri her çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan dikenli geven bitkisinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli açık çimen yeşili / koyu yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu renkli narin sırt çizgileri taşır. Gevenin taze küçük yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları ve pupaları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius veya Formica cinsi karıncaları pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına, parazitoidlere ve avcı böceklere karşı meralarda korurlar.

• Pupa Evresinde Ağır Kış Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, karasal bozkırın metrelerce kar altında kaldığı dondurucu kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda karların erimesiyle kozayı yırtarak erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Geniş ama parçalı ve spesifik bir Transkafkasya - İran-Turan - Orta Asya - Sibirya dağ silsilesi ve yarı çöl yayılım alanına sahiptir. Dünyada esas olarak Türkiye coğrafyasının doğusundan başlayarak Ermenistan, Nahçıvan, Azerbaycan, Kuzey ve Doğu İran sıradağları, Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan, Moğolistan ve Rusya'nın güney Sibirya şeritlerindeki sarp karasal dağ meralarına ve yarı çöllerine izole olmuştur. Batı, Orta ve Kuzey Avrupa ovalarında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Doğu Sınır Dağları silsilesi): Anadolu coğrafyasının İran-Turan fitocoğrafya bölgesine ait karasal dağ ve yarı çöl zenginliğini gösteren en nadide imza karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen Doğu Anadolu'nun doğu sınır şeritlerindeki o yüksek karasal jipsli, tuzcul ve kireçtaşlı dağlık alanlara kilitlenmiştir. Özellikle Iğdır (Tuzluca sarp şevleri, Aras Vadisi kurak düzlükleri), Kars (Digor, Kağızman vadileri), Van Gölü havzası (Gevaş Artos Dağı sarp şevleri, Kuzgunkıran Geçidi, Başkale) ve Hakkari (Zap Vadisi kanyon yamaçları, Yüksekova) 1000-2000 metreler arasında son derece lokal ama kararlı izole kolonileri mevcuttur. Anadolu'nun batısında, sahil ovalarında ve Trakya'da görülmesi imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte geniş Orta Asya yayılışı sayesinde LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step, jipsli vadi ve geven habitatlarının kırılganlığı ve tek kuşaklı yapısı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve izleme önceliği yüksek bir türdür.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, jipsli ve kireçtaşlı dağlık şevlerde, kurak vadilerde açılan kontrolsüz taş ocakları, alçı ocakları, tuz madenleri, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz madencilik yüzünden patlatılarak konukçu bodur geven topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı koyun/keçi otlatma baskısı (geven çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.