Anormal Çokgözlü

Anormal Çokgözlü (Polyommatus admetus / Anomalous Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; sıcak dağ bozkırlarını, meşelik orman açıklıklarını ve kurak yamaçları yurt edinmiş, isminin "Mavi" olmasına meydan okuyan, kanat üstü tamamen homojen esmer-kahverengi olan çok asil ve karakteristik bir kelebek türümüzdür.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus admetus (Esper, 1783) - Pek çok modern literatürde ve filogenetik revizyonda, kahverengi mavi kelebekleri toplamak adına Agrodiaetus admetus veya Plebejus admetus olarak da sınıflandırılmaktadır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 30–36 mm arasındadır. Orta büyüklükte, kurak ve rüzgarlı dağ bozkırlarına tam uyum sağlamış oldukça kompakt, kaslı ve güçlü bir gövde yapısına sahiptir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Kanat Üst Yüzeyi (Saf ve Net Esmerlik): Bir "Mavi kelebek" olmasına rağmen hem erkek hem de dişi bireylerin kanat üst yüzeyi tamamen homojen, mat ve koyu esmer-kahverengidir; kanat tabanlarında dahi en ufak bir mavi pullanma barındırmazlar.
  • Ön kanatların tam ortasında dumanlı, siyahımsı narin bir diskal çizgi (özellikle erkeklerde) seçilebilir.
  • Diğer pek çok esmer mavi kelebeğin aksine, kanat üstünde turuncu yarımay lekeleri (ay bandı) kesinlikle bulunmaz veya olağanüstü nadiren arka kanat anal köşesinde silik bir iki nokta halindedir. Kanat saçakları (kirpikleri) ise kirli beyaz veya açık kahverengi-boz tondadır.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Zemin rengi sıcak, doymuş bir sütlü kahverengi ile tarçın-bej tondadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi halkalarla çevrili iri ve net göz benekleriyle (çillerle) bezelidir.
  • En Büyük Teşhis Kriteri (Beyaz Çizgi Eksikliği): Yakın akrabası olan pek çok Agrodiaetus üyesinin (örneğin Çokgözlü Ripart / P. ripartii) arka kanat altında taşıdığı o meşhur "beyaz kama çizgisi" Polyommatus admetus'ta kesinlikle bulunmaz veya tamamen silinmiştir. Arka kanat alt tuvali pürüzsüz, homojen kahverengi zemin üzerine sadece iri siyah çillerden oluşur. Arka kanat dış marjini boyunca dizilen turuncu lekeler oldukça silik, soluk ve belirsizdir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla karasal ve Akdeniz-karasal geçiş iklimlerinin hüküm sürdüğü sıcak, kurak dağlık alanların ve bozkır ekosistemlerinin uzmanıdır. Nemli sahil düzlüklerinden ve yoğun gölgeli kapalı balta girmemiş orman içlerinden tamamen uzak durur. Genellikle 600 metreden başlayıp 2000 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kurak ve yarı kurak dağ bozkırları, sıcak taşlık yamaçlar ve çorak meralar,
• Seyrek meşelikler, ardıçlıklar, bodur çalı toplulukları ve orman sınırı açıklıkları,
• Korunga (Onobrychis) türlerinin yetiştiği güneşli, rüzgardan korunaklı vadiler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Baston Uçuşu ve Çalı Nöbetleri: Erkek bireyler olağanüstü bölgeci bir karakter sergiler. Günün en sıcak saatlerinde meşe çalılarının en uç dallarına veya yerdeki çıplak sıcak taşlara konarak alan nöbeti tutarlar. Uçuşları yere yakın, hafif dalgalı ama şaşırtıcı derecede hızlı ve hırçın zikzaklardan oluşur. Alanlarına giren diğer kahverengi kelebekleri yıldırım hızıyla kovalayıp tam olarak aynı tüneğe geri dönerler.
• Mineral ve Nektar Düşkünlüğü: Yaz aylarının kavurucu sıcaklarında erkek bireyler, dağ patikalarındaki narin sızıntı sularının nemlendirdiği çamurlu topraklardan mineral emmek için (Mud-puddling) yere konarlar. Kanatlarını kapattıklarında alt yüzeydeki doymuş sütlü kahve tonları sayesinde kuru yapraklar ve toprak arasında kusursuz bir kamuflaj sağlarlar. Yabani kekik, civanperçemi ve korunga çiçeklerinin nektarını çok severler.
• Fenoloji (Tek Kuşaklılık): Yaşadığı sıcak ve kurak bozkır şartlarının bir sonucu olarak yılda tek bir uzun kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasından sonbahar başına kadar, yani Haziran ortasından Eylül başına kadar (popülasyon zirvesi Temmuz sonu ve Ağustos aylarıdır) arazide uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları kurak dağ bozkırlarının en karakteristik ve besleyici bitki cinsi olan Baklagiller (Fabaceae) familyasına mutlak bağımlıdır. Tek ve zorunlu konukçuları:
  • Onobrychis türleri (Özellikle yabani dağ korungası türleri, örneğin Onobrychis viciifolia).
• Gelişim ve Karınca Ortaklığı: Dişiler sert, beyaz ve üzeri gözenekli minik yumurtalarını korunga bitkisinin taze yaprak altlarına veya tomurcuk diplerine tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul, sümüklüböcek formunda ve koyu yeşil-boz tonlarındadır. Tırtıllar, arkalarında salgıladıkları tatlımsı sıvı sayesinde karıncalar ile mirmekofilik (ortak yaşam) ilişki geliştirirler; karıncalar tarafından avcılara ve parazit yaban arılarına karşı canla başla korunurlar. Kışı larva (tırtıl) evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Güney ve Doğu Avrupa odaklı spesifik bir Batı Palearktik yayılımına sahiptir. Dünyada temel olarak Doğu Avrupa (Polonya, Macaristan, Romanya), Balkan Yarımadası (Yunanistan, Bulgaristan, Makedonya vb.), Türkiye (yayılış alanının en önemli kalesi) ve Kafkasya üzerinden Kuzeybatı İran'a kadar uzanan bir hatta popülasyonları bulunur.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu ve Trakya coğrafyasının kurak dağ ve bozkır bütünlüğünü gösteren en kararlı, en yaygın karakterlerdendir. Ülkemizde özellikle Trakya'nın iç kesimleri, Marmara ve Ege'nin iç dağlık şeritleri, Akdeniz Bölgesi boyunca uzanan Toroslar silsilesi, İç Anadolu Bölgesi'nin tamamı ile Doğu Anadolu Bölgesi'nin tüm kurak vadi sistemlerinde son derece sağlıklı, yoğun ve kararlı popülasyonları mevcuttur. Yoğun yağış alan ve aşırı nemli Doğu Karadeniz sahil düzlüklerinde kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Geniş yayılış alanı, yüksek ekolojik toleransı ve Türkiye'deki popülasyon gücü sayesinde nesli tamamen güvendedir ve herhangi bir koruma önceliği bulunmamaktadır.