Lacivert Azeri Çokgözlüsü

Lacivert Azeri Çokgözlüsü (Polyommatus altivagans / Azerbaijan Blue Argus), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Doğu Anadolu dağ platolarından Kafkasya ve Transkafkasya sınır hatlarına kadar uzanan yüksek Alpin meralara kilitlenmiş, sitogenetik ve evrimsel açıdan paha biçilemez bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Polyommatus cinsinin kromozom modifikasyonları ve olağanüstü türleşme hızıyla evrimsel biyolojinin en dinamik merkezlerinden birini oluşturan Agrodiaetus (Anadolu Kahverengi Çokgözlüleri) alt cinsine ait olmasına rağmen, bu takson erkek bireylerindeki sıradışı ve büyüleyici koyu lacivert/çivit mavisi pullarla alt cinsin masif kahverengi ezberini bozan en prestijli üyelerdendir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus altivagans (Forster, 1856) - Alman entomolog Walter Forster tarafından Kafkasya örnekleri üzerinden tanımlanmıştır. Birçok modern filogenetik kaynakta Agrodiaetus altivagans olarak da sınıflandırılan takson, adını Latince "altus" (yüksek) ve "vagans" (gezinen/uçan) kelimelerinin narin birleşiminden alarak, yüksek Alpin zirvelerdeki zorlu yaşam stratejisine pürüzsüz bir atıfta bulunur.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 30–35 mm arasındadır. Kompakt, son derece atletik ve Doğu Anadolu platolarının o en sert, dondurucu Alpin fırtınalarına karşı yer seviyesine sımsıkı yakın uçabilecek düzeyde kalın, güçlü ve lifli bir toraks kas mimarisine sahiptir. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabası Lacivert Anadolu Çokgözlüsü'nden (Polyommatus actis) Kesin Teşhis Kriterleri

Arazide allopatric (farklı coğrafyalarda) veya Doğu Anadolu geçiş hatlarında sympatric (aynı coğrafyada) uçabildiği ikiz türü Polyommatus actis ile karıştırılmaması için şu 3 net morfolojik kriter uygulanır:

1. Altın Kural (Erkek Üst Yüzey Metalik Lacivert Yoğunluğu - Mutlak Teşhis): Erkek bireylerin kanat üst yüzeyi, P. actis'e kıyasla bariz biçimde daha parlak, metalik ve canlı bir derin gök mavisi / çivit laciverti pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca uzanan siyah bant şeridi jilet keskinliğinde daha ince ve nettir. Saçaklar saf kar beyazıdır. Dişiler ise mavi pulları tamamen reddetmiştir; masif, mat, dumanlı bir koyu çikolata kahverengisidir.
2. Arka Kanat Altındaki Saf Beyaz Kılıç Şeridi (Kritik Teşhis): Kanat alt yüzeyi dumanlı tarçın kahvesi, fildişi-bej veya sütlü çikolata esmerliği zemin rengine sahiptir. En büyük kararlı teşhis karakteri; arka kanat alt yüzeyinin tam merkezinden başlayıp dış marjine doğru narin bir kılıç gibi uzanan saf beyaz, jilet keskinliğinde kesintisiz bir postdiskal şeridin (beyaz radyal çizgi) yer almasıdır. P. altivagans'ta bu beyaz çizgi genellikle kanat tabanına doğru daha geniş bir kama şeklinde uzanır.
3. Turuncu Renk Reddi ve Temiz Marjin: Arka kanat alt yüzeyinin dış marjin (kenar) hatlarında, Plebejus veya Polyommatus icarus'ta görülen o canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kenar tamamen düz, desensiz ve dumanlı gri-kahverengi benek dizisinden ibarettir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) olağanüstü dar ve spesifik olan, kireçtaşlı (kalkerli) ve volkanik yüksek dağ yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) Alpin step uzmanıdır. Nem oranı yüksek kapalı sahil ormanlarından tamamen uzak durur. Genellikle 1600 metreden başlayıp 2600 metre Alpin zirve kuşaklarına kadar uzanan:

• Doğu Anadolu ve Kafkasya karakterli yüksek karasal sarp dağ yamaçları, çorak tebeşirli şevler ve dik erozyon vadileri,
• Kuru Alpin meralar, taşlık, çakıllı ve rüzgara açık dağ geçitleri, bodur Alpin çalı sınırları,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan odunsu, bodur ve dikenli geven topluluklarının (Astragalus) kalkerli toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı Alpin şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Toprağa Sıfır, Patlayıcı ve Çok Hızlı Zikzak Uçuş Mekaniği: Lacivert Azeri Çokgözlüsü, havada asla yükselmez ve geniş alanlara dağılmaz. Tüm ömür aktivitesi, konukçu dikenli geven çalılarının bulunduğu dar bir mikrolokal hava sahasına (~30 metrelik alan) mutlak suretle kilitliyken. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur dağ otlarının ve gevenlerin hemen üzerinden adeta bir mermi gibi olağanüstü hızlı, keskin ve ani zikzaklar çizen hırçın bir uçuş mekaniğine sahiptirler. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan geven dikenlerinin tabanına sımsıkı kapatarak saniyeler içinde kamufle olurlar.
• Termal Güneşlenme ve Mineral Tutkusu: Yüksek dağların o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya çıplak taşlara 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar; bu esnada erkeklerin o kadife lacivert atlası muazzam bir parıltı sunar. Alpin meralarda açan bodur yabani dağ kekiği, civanperçemi ve adaçayı çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda parıldayan minik lacivert öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Alpin vejetasyonun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler rakıma yardımı ve karların erime ritmine bağlı olarak yalnızca Haziran sonundan Ağustos ortasına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır. Ağustos ayı ortası itibariyle dondurucu fırtınaların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak Alpin step ve meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası dikenli/odunsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından yüksek Alpin kireçtaşlı yamaçlarda can bulan etli, bodur, dikenli Astragalus (Geven) türleri (Özellikle Astragalus onobrychis ve yüksek Alpin varyeteler) ile bazı yabani otsu Onobrychis (Korunga) türlerinin taze yaprak sürgünleri ve çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan dikenli geven bitkisinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli açık çimen yeşili / koyu yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu renkli narin sırt çizgileri taşır. Gevenin taze küçük yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları ve pupaları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius, Formica veya Camponotus cinsi karıncaları pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına, parazitoidlere ve avcı böceklere karşı meralarda korurlar.

• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, karasal bozkırın metrelerce kar altında kaldığı dondurucu kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda karların erimesiyle kozayı yırtarak erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Sınırlı, parçalı ve spesifik bir Kafkasya - Transkafkasya - Doğu Anadolu dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada esas olarak Gürcistan'ın yüksek Kafkas eteklerinden başlayıp Ermenistan, Nahçıvan, Azerbaycan ve Kuzeybatı İran'ın sarp karasal dağ meralarına izole olmuştur. Batı, Orta ve Kuzey Avrupa ovalarında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Doğu Sınır Dağları): Anadolu coğrafyasının Kafkasya ve İran-Turan fitocoğrafya bölgesiyle kurduğu köklü ekolojik bağları gösteren en asil prestij karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen Kuzeydoğu ve Doğu Anadolu'nun o yüksek karasal kireçtaşlı ve volkanik sıradağ silsilelerine kilitlenmiştir. Özellikle Kars (Sarıkamış yüksek meraları, Digor şevleri), Ardahan, Erzurum (Palandöken, Oltu ve İspir yüksek dağlık hatları), Erzincan, Ağrı (Elegeç Geçidi yamaçları) ve Van Gölü havzası (Gevaş Artos Dağı sarp şevleri, Başkale) 1600-2600 metreler arasında son derece lokal ama kararlı izole kolonileri mevcuttur. Anadolu'nun batısında, sahil ovalarında ve Trakya'da görülmesi kesinlikle imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı step habitat yapısı ve dar orjin kuşağı nedeniyle LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step ve geven habitatlarının kırılganlığı, tek kuşaklı yapısı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve izleme önceliği yüksek bir türdür.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, kireçtaşlı Alpin dağlık şevlerde açılan kontrolsüz taş ocakları, kalker ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz dağ madenciliği yüzünden patlatılarak konukçu bodur geven topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı koyun/keçi otlatma baskısı (geven çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.