Çokgözlü Amanda

Çokgözlü Amanda (Polyommatus amandus / Amanda Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; gür ve nemli dağ çayırlarını, nehir vadilerini ve orman açıklıklarını kendine mesken edinmiş, cinsinin en iri, en sülün yapılı ve en gösterişli mavi kelebeklerinden biridir.

Yaygın akrabası Çokgözlü İkarus (P. icarus) ile karıştırılsa da, arazide o bariz iri gövdesi, erkeklerin kanat üstündeki o narin gümüşi-gökyüzü mavisi tonu ve kanat altındaki devasa göz benekleri sayesinde saniyeler içinde ayırt edilir. 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus amandus (Schneider, 1792)
• Kanat Açıklığı: Genellikle 28–36 mm arasında (bazı dağcıl bireylerde 38 mm'ye kadar) değişir. Polyommatus cinsinin Türkiye'deki en iri ve geniş kanatlı üyelerinden biridir.

Görünüm Özellikleri ve Cinsiyet Dimorfizmi

• Erkek Birey Kanat Üstü: Erkekleri tek kelimeyle büyüleyicidir. Kanat üst yüzeyi, İkarus'un menekşe mavisinden farklı olarak, gümüşi parıltılı, derin ve nispeten koyu bir gökyüzü mavisi rengindedir. Kanat dış kenarları boyunca uzanan dumanlı siyah marjinal sınır şeridi oldukça belirgindir ve içe doğru narin bir geçiş yapar. Kanat saçakları (kirpikleri) ise tertemiz, saf beyaz renktedir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler erkeklere kıyasla tamamen mat ve Anadolu'nun sıcak toprak tonlarıyla uyumludur. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır; ancak tabana yakın bölgelerde değişken yoğunlukta parlak mavi pullanmalar (özellikle taze bireylerde) taşır. Her iki kanat dış kenarı boyunca canlı turuncu renkli yarımay lekeleri (ay bandı) muntazam bir hat şeklinde dizilidir.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Zemin rengi erkeklerde açık kurşuni-gri, dişilerde ise daha sıcak bir sütlü kahverengi-bej tondadır. Ön kanat altında, taban ile ortadaki diskal leke arasında bazal benekler bulunmaz (bu özellik onu İkarus'tan anında ayırır). Arka kanat altında ise fildişi-beyazı narin bir kama çizgisi uzanır. En büyük görsel imzası; kanat altındaki siyah göz beneklerinin, diğer mavi kelebeklere kıyasla belirgin şekilde iri, dolgun ve adeta patlak durmasıdır. Dış kenar boyunca dizilen parlak turuncu yarımay lekeleri de son derece gösterişlidir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Aşırı kuru, çıplak ve çorak step düzlüklerinden tamamen uzak durur; nem dengesi yüksek, serin ve bol çiçekli vejetasyonları seçer. Genellikle 600 metreden başlayıp 2200 metre rakımlara kadar çıkan:

• Dağ ormanı içi güneşli açıklıklar, orman yolları ve nemli patika kenarları,
• Çiçek zengini nemli dağ çayırları, yüksek meralar ve subalpin otlaklar,
• Dere yataklarını ve akarsuları takip eden nemli, korunaklı vadi tabanları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Zarif ve Süzülerek Uçuş: İri yapısı sayesinde diğer küçük mavi kelebekler gibi hırçın zikzaklar çizmek yerine, çayır otlarının hemen üzerinde daha geniş, süzülerek ve belirgin bir uçuş karakteri sergiler. Uçarken o parıldayan gümüşi gökyüzü mavisi renk, yeşil ve nemli zemin üzerinde anlık parıltılar saçar.
• Mineral ve Çiçek Düşkünlüğü: Günün erken ve serin saatlerinde erkek bireyler, nehir kenarlarındaki veya dağ patikalarındaki ıslak çamurlu topraklardan mineral emmek için (Mud-puddling) toplu kümeler oluştururlar. Yaz aylarında dağ çayırlarını süsleyen devedikenleri, yabani kekik ve yonca çiçeklerinin nektarına oldukça düşkündürler.
• Fenoloji: Yaşadığı serin dağ ve vadi habitatlarının bir sonucu olarak yılda tek bir uzun kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz başında, yani Mayıs sonundan Ağustos başına kadar (popülasyon zirvesi Haziran sonu ve Temmuz aylarıdır) arazide uçarken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları nemli dağ çayırlarının ve vadi tabanlarının karakteristik asidik ve besleyici bitki cinsleri olan Baklagiller (Fabaceae) familyası elemanlarıyla beslenir. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Vicia türleri (Yabani fiğ türleri - özellikle Vicia cracca)
  • Lathyrus türleri (Mürdümük türleri)
• Gelişim ve Karınca Ortaklığı: Dişiler sert, beyaz ve üzeri gözenekli yumurtalarını konukçu bitkilerin taze yaprak altlarına tek tek bırakırlar. Tırtılları koyu çimen yeşili tonlarındadır; sırt hatları boyunca narin çizgiler taşır. Tırtıllar, arkalarında salgıladıkları tatlımsı sıvı sayesinde karıncalar (Lasius, Formica, Myrmica cinsleri) ile ortak yaşam (mirmekofili) geliştirirler ve karıncalar tarafından parazit yaban arılarına karşı canla başla korunurlar. Kışı larva (tırtıl) evresinde hibernasyona yatarak geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Tüm Avrupa coğrafyası (İspanya'dan İskandinavya'ya ve Balkanlar'a), Kuzey Afrika (Fas), Türkiye, Kafkasya, Transkafkasya, Sibirya hattı boyunca tüm Orta Asya ve Uzak Doğu'ya kadar uzanan devasa bir Palearktik yayılıma sahiptir.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının nemli dağ ve vadi bütünlüğünü gösteren en kararlı türlerdendir. Ülkemizde tüm Karadeniz Bölgesi boyunca uzanan nemli dağ silsileleri (Kaçkarlar, Ilgaz vb.), Doğu Anadolu'nun tüm nemli yüksek rakımlı dağlık ve platoluk alanları (Erzurum, Kars, Ardahan, Van, Hakkari), Marmara, Ege ve Akdeniz'in iç kesimlerindeki serin dağlık vadilerde son derece sağlıklı ve yoğun popülasyonları mevcuttur. İç Anadolu'nun çıplak, ağaçsız ve aşırı kurak düzlüklerinde görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Yayılış alanlarının genişliği ve popülasyon gücü nedeniyle nesli güvendedir. Ancak sulak vadi tabanlarının kurutulması, dağ çayırlarının tamamen tıraşlanarak tarıma açılması ve yoğun pestisit kullanımı lokal kolonileri dönemsel olarak olumsuz etkileyebilir.