Artvin Çokgözlüsü

Artvin Çokgözlüsü (Polyommatus artvinensis / Artvin Blue Argus), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Anadolu coğrafyasına endemik, sitogenetik ve evrimsel açıdan paha biçilemez ve inanılmaz derecede lokalize bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Polyommatus cinsinin kromozom modifikasyonları ve olağanüstü türleşme hızıyla evrimsel biyolojinin en dinamik laboratuvarlarından birini oluşturan Agrodiaetus (Anadolu Kahverengi Çokgözlüleri) alt cinsine ait olmasına rağmen, bu takson erkek bireylerindeki sıradışı ve hipnotik parlak menekşe-mavi pullarla alt cinsin masif kahverengi ezberini bozan, ismini de yeryüzünde sığındığı o yegane coğrafyadan alan en prestijli endemiklerimizdendir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı ve Tanımlanma: Polyommatus artvinensis (Carbonell, 1997) - Fransız lepidopterist Frédéric Carbonell tarafından Artvin’in o meşhur, izole Çoruh Vadisi mikroklimasından toplanan örnekler üzerinden tanımlanarak dünya doğa tarihine kazandırılmıştır. Bir manyetik evrim odağı olan Agrodiaetus kompleksinin en niş üyelerindendir.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 26-32 mm arasındadır. Kompakt, sarp Çoruh vadilerinde ve Kaçkar eteklerinde esen dikey termal hava koridorlarını yırtarak çok seri nokta dalışlar yapabilecek düzeyde kalın, güçlü ve lifli bir toraks kas mimarisine sahiptir. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

İkiz Akrabalarından (Agrodiaetus Üyelerinden) Kesin Teşhis Kriterleri

Arazide allopatric (farklı coğrafyalarda) veya Çoruh havzasındaki geçiş hatlarında sympatric (aynı coğrafyada) uçabildiği diğer mavi ve kahverengi Agrodiaetus üyelerinden şu 3 kesin morfolojik kriterle karakterize edilir:

1. Altın Kural (Erkek Üst Yüzey Metalik Menekşe Mavisi - Mutlak Teşhis): Alt cinsindeki masif kahverengi üyelerin aksine, erkek bireyler büyüleyici bir renk taşır. Kanat üst yüzeyi düz bir gök mavisi veya soluk leylak rengi değildir; göz alıcı, parlak, metalik ve ipeksi bir menekşe mavisi / koyu kobalt mavisi pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca pürüzsüz, jilet keskinliğinde ince siyah bir hat uzanır ve saçaklar saf kar beyazıdır. Dişiler ise mavi pullardan tamamen arındırılmış masif, mat, dumanlı bir koyu çikolata kahverengisidir.
2. Arka Kanat Altındaki Kılıç Beyazı Şerit (Kritik Teşhis): Kanat alt yüzeyi dumanlı tarçın kahvesi, doymuş fildişi-bej veya sütlü çikolata esmerliği zemin rengine sahiptir. En büyük kararlı teşhis karakteri; arka kanat alt yüzeyinin tam merkezinden (diskal hücreden) başlayıp dış kenara doğru keskin bir kılıç gibi uzanan saf beyaz, parlak, jilet keskinliğinde kesintisiz bir postdiskal şeridin (beyaz radyal çizgi) yer almasıdır.
3. Turuncu Renk Reddi ve Temiz Marjin: Arka kanat alt yüzeyinin dış marjin (kenar) hatlarında, Plebejus veya Polyommatus icarus'ta görülen o canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kenar tamamen düz, desensiz ve dumanlı gri-kahverengi benek dizisinden ibarettir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) ekstrem düzeyde dar, spesifik ve hassas olan, Çoruh Havzası’nın kireçtaşlı, volkanik ve jipsli sarp vadi mikroklimasına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) dağ step uzmanıdır. Doğu Karadeniz sahilinin o aşırı nemli ve yağışlı kapalı orman kuşağından tamamen kaçarak, dağların arkasındaki o muazzam kurak ve sıcak iç vadi habitatlarına sığınmıştır. Genellikle 800 metreden başlayıp 1600 metre karasal geçiş kuşaklarına kadar uzanan:

• Artvin Çoruh Vadisi karakterli çıplak kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, çorak tebeşirli dik şevler ve derin erozyon kanyonları,
• Kurak ve az otlu sarp yamaç meraları, çakıllı geçici dere yatakları,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan odunsu, bodur ve dikenli geven topluluklarının (Astragalus) toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Toprağa Sıfır, Patlayıcı ve Çok Hızlı Zikzak Uçuş Mekaniği: Artvin Çokgözlüsü, havada asla yükselmez ve vadi dışına çıkmaz. Tüm ömür aktivitesi, konukçu dikenli geven çalılarının bulunduğu o mikroskobik lokal odağa (~30 metrelik dar şeritler) mutlak suretle kilitlidir. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur dağ otlarının ve gevenlerin hemen üzerinden adeta bir mermi gibi olağanüstü hızlı, keskin ve ani zikzaklar çizen hırçın bir uçuş mekaniğine sahiptirler. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan geven dikenlerinin tabanına sımsıkı kapatarak saniyeler içinde kamufle olurlar.
• Termal Isınma ve Mineral Tutkusu: Vadinin sabah ayazlarını hızla aşmak için günün ilk ışıklarında kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya çıplak taşlara 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar; bu esnada erkeklerin o ipeksi metalik menekşe-mavi atlası göz kamaştırıcıdır. Meralarda açan bodur yabani dağ kekiği ve civanperçemi çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda parıldayan minik mavi öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Vadi vejetasyonunun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler mikroklimaya ve rakıma bağlı olarak yalnızca Haziran ortasından Ağustos başına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır. Ağustos ayı ortası itibariyle ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak vadi step ve meralarının karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası dikenli/odunsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane och zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından kurak Çoruh şevlerinde can bulan etli, bodur, dikenli bazı lokal ve endemik Astragalus (Geven) türlerinin taze yaprak sürgünleri ve etli çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan dikenli geven bitkisinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli açık çimen yeşili / koyu yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu renkli narin sırt çizgileri taşır. Gevenin taze küçük yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları ve pupaları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius veya Formica cinsi karıncaları pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına, parazitoidlere ve avcı böceklere karşı meralarda korurlar.

• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, dondurucu kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel ve Ulusal Dağılış (Ekstrem Nokta Endemizmi): Küresel ölçekte TÜRKİYE ENDEMİĞİDİR. Anadolu coğrafyasının vadi mikroklimalarındaki o akılalmaz izolasyon gücünü ve evrimsel dehasını gösteren en prestijli karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı dünya üzerinde sadece ve sadece Artvin il sınırları içerisindeki Çoruh Vadisi ve bu vadiye açılan izole yan kollara (Özellikle Yusufeli, Zeytinlik, Oltu/Artvin geçiş koridorları) kilitlenmiştir. Belirlenen bu mikroskobik lokal odakların dışında dünyanın hiçbir yerinde görülmesi kesinlikle imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte olağanüstü dar, tek bir nehir havzasına sıkışmış lokalize yayılım göstermesi ve habitat kırılganlığı nedeniyle ulusal ve küresel düzeyde koruma önceliği en üst safhada (CR - Critically Endangered / Tehlike Altında) olan en kritik imza türlerimizdendir.
• Lokal Tehdit Faktörleri (En Hassas Kırılma Noktası): Yayılım alanı Çoruh Havzası'ndaki sarp yamaçlara sıkıştığı için habitat üzerindeki insan kaynaklı radikal müdahaleler türü doğrudan yok oluşa sürüklemektedir. En büyük başat tehditler:
  • Çoruh Vadisi boyunca inşa edilen ve vadi tabanlarındaki o nadide mikroklimatik step alanları su altında bırakan baraj projeleri, baraj gölleri yüzünden nem dengesinin radikal biçimde değişmesi,
  • Yusufeli ve çevresindeki yeni yerleşim yeri inşaatları, dozerlerle yapılan agresif yol genişletme/altyapı çalışmaları ve sarp şevlerde açılan kontrolsüz taş/mermer ocakları yüzünden konukçu bodur geven topluluklarının tek bir hamlede haritadan silinmesidir.
  • Kısıtlı şev meralarında yapılan kontrolsüz, erken ve aşırı küçükbaş otlatma baskısı da geven çiçeklerini ve tabandaki o narin pupaları doğrudan yok etmektedir.