Çokgözlü Athis Mavisi

Çokgözlü Athis Mavisi (Polyommatus athis), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatus oymağının (Agrodiaetus alt cinsinin); Türkiye’nin doğusundaki yüksek dağ ekosistemlerine ve sarp steplere sıkışmış lokal bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus athis (Fruhstorfer, 1915) - Alman entomolog ve lepidopterist Hans Fruhstorfer tarafından tanımlanmıştır. Tür epifeti olan "athis", mitolojik veya tarihi kökenli narin bir adlandırma olup cinsin diğer üyeleriyle uyumludur.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 30–35 mm arasındadır. Kompakt, narin ama yüksek dağ geçitlerindeki sert rüzgarlara karşı toprağa yakın uçabilecek düzeyde tıknaz ve atletik bir toraks kas yapısına sahiptir. Gövde üst yüzeyde koyu füme, alt yüzeyde ise grimsi gür tüylerle bezelidir. Frontal bacaklar pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabalarından Kesin Teşhis Kriterleri

Agrodiaetus alt cinsinin esmer ve kahverengi tonlar barındıran kompleks grupları içindedir. Laboratuvar netliğinde ve makro fotoğraf düzeyinde şu 3 altın teşhis kriteriyle karakterize edilir:

1. Altın Kural (Erkek Üst Yüzey Mavi Pulları ve Esmer Marjin): Diğer tamamen kahverengi Agrodiaetus türlerinin aksine, erkek bireylerin kanat üst yüzeyi soluk, dumanlı bir menekşe mavisi / koyu kobalt mavisi pul tabakasıyla kaplıdır. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca uzanan siyah çizgi bandı bariz biçimde geniş ve dumanlıdır. Saçaklar saf kar beyazıdır.
2. Dişilerde Homojen Toprak Maskesi: Dişi bireyler, erkeklerin o dumanlı mavi pullarını tamamen reddetmiştir. Kanat üst yüzeyleri hiçbir parlaklık barındırmayan homojen, mat, dumanlı bir çikolata kahverengisi / koyu toprak rengi pullarla kaplıdır.
3. Kanat Alt Yüzeyi ve Beyaz Kama Şeridi: Arka kanat alt yüzeyi doymuş bir tarçın kahvesi, koyu fildişi-gri veya sütlü kahve zemin rengine sahiptir. Kanat merkezinden dışa doğru uzanan o meşhur beyaz radyal şerit (kama çizgisi) pürüzsüz, net ve belirgindir. Kanat altı kenarlarında turuncu leke serisi barınmaz veya çok körelmiştir; siyah beneklerin etrafı net beyaz halkalarla çevrilidir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri dar olan, yüksek rakımlı dağ ikliminin kireçtaşlı toprak yapısına bağımlı mutlak bir karasal yüksek step uzmanıdır. Nem oranı aşırı yüksek sahil düzlüklerinden ve gür kapalı orman derinliklerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1500 metreden başlayıp 2300 metre dağlık geçiş kuşaklarına kadar uzanan:

• Doğu Anadolu karakterli kuru bozkırlar, çorak kireçtaşlı (kalkerli) tepeler ve sarp erozyon yamaçları,
• Çakıllı ve taşlık rüzgara açık kuru dağ vadileri ve yüksek Alpin meralar,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan yabani korunga ve geven topluluklarının toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneşli güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Alçaktan Akan, Seri ve Hızlı Zikzak Uçuş Mekaniği: Havada asla yükselmez; dağ yamaçlarında esen sert rüzgarlara karşı yer seviyesine olağanüstü yakın (~10-30 cm yükseklikte), bodur dağ otlarının hemen üzerinden kararlı ve keskin zikzaklar çizerek akan seri bir uçuş mekaniğine sahiptirler. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan kuru toprak veya taşların üzerine bırakıp kanatlarını sımsıkı kapatarak kserofil alt yüzeyleri sayesinde saniyeler içinde kamufle olurlar.
• Termal Isınma ve Nektar Tutkusu: Karasal coğrafyanın o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya taşa 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar. Bozkır meralarında açan bodur yabani dağ kekiği, civanperçemi ve adaçayı çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler yaz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi çok severler.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin): Bozkır vejetasyonunun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler.
  • Ergin bireyler coğrafyanın sıcaklığına ve rakıma bağlı olarak yalnızca Haziran ortasından Ağustos başına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak step ve meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası otsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından kurak ve dağlık yamaçlarda can bulan yabani Onobrychis (Korunga) türleri ve bazı etli, bodur Astragalus (Geven) sürgünleri ile çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli yumurtalarını doğrudan konukçu bitkinin taze tomurcuk hatlarına veya yaprak tabanlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli mat çimen yeşili / koyu yeşil bir gövdeye sahiptir. Bitkinin taze yeşil yaprakları arasına uzandığı anda bitkiyle morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır.
• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, karasal bozkırın metrelerce kar altında kaldığı dondurucu kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Sınırlı ve spesifik bir Kafkasya - Doğu Anadolu - Kuzeybatı İran dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada esas olarak Türkiye coğrafyasının doğusu, Ermenistan, Nahçıvan ve İran'ın kuzeybatısındaki sarp karasal dağ meralarına izole olmuştur. Avrupa ovalarında veya Akdeniz sahil kuşağında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı: Ülkemizde yayılışı tamamen Doğu Anadolu'un yüksek dağ geçiş kuşaklarına ve plato hatlarına kilitlenmiştir. Özellikle Van (Gevaş Artos Dağı sarp şevleri, Kuzgunkıran Geçidi, Başkale), Hakkari (Cilo silsilesi geçiş hatları), Erzurum, Erzincan ve Ağrı'nın yüksek karasal vadilerinde 1500-2300 metreler arasında son derece lokal izole kolonileri mevcuttur. Anadolu'nun batısında, Trakya'da ve sahil ova merkezlerinde görülmesi biyolojik olarak imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı step habitat yapısı ve dar yayılım alanı nedeniyle LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step habitatlarının kırılganlığı ve tek kuşaklı yapısı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti yüksek bir türdür.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, yüksek dağ meralarında açılan kontrolsüz taş ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz madencilik yüzünden patlatılarak konukçu bitki topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı koyun/keçi otlatma baskısı (bitki tomurcuklarının kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.