Çokgözlü Hatay Mavisi

Çokgözlü Hatay Mavisi (Polyommatus bollandi / Bolland’s Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; taksonomik dünyada adeta bir biyocoğrafya mucizesi olarak kabul edilen, yalnızca Türkiye'ye özgü (endemik) ve dünya üzerinde sadece Hatay coğrafyasına sıkışmış olağanüstü nadir ve lokal bir kelebek türümüzdür.

Polyommatus cinsinin Agrodiaetus (Esmer ve Anormal Maviler) alt cins grubu içinde değerlendirilen bu çok özel tür, ismini keşif sürecine katkı sağlayan lepidopterist François Bolland'dan alır. 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus bollandi (Dumond, 1998)
• Kanat Açıklığı: Genellikle 30–34 mm arasındadır. Orta büyüklükte, Akdeniz kuşağının sarp dağ rüzgarlarına dayanıklı, kompakt bir mavi kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü: Erkekleri arazide muazzam bir gümüşi parıltı saçar. Kanat üst yüzeyi, gruba has karakteristik parlak metalik gümüşi-mavi, pudramsı bir gökyüzü mavisi veya narin turkuaz pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarları boyunca uzanan siyah marjinal sınır çizgisi oldukça incedir. Kanat saçakları (kirpikleri) ise saf ve temiz beyaz renktedir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler tamamen mat ve Anadolu'nun sıcak toprak tonlarıyla uyumludur. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır; kanat tabanlarında nadiren çok hafif mavi pullanmalar seçilebilir ve dış kenar boyunca silik turuncu yarımay lekeleri dizilidir.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Zemin rengi erkeklerde açık boz-gri, dişilerde ise daha sıcak bir tarçın-bej veya sütlü kahve tondadır. Arka kanat alt yüzeyinde, tabandan dışa doğru uzanan fildişi-beyazı net bir kama çizgisi (üçgen çizgi) uzanır. Kanat dış kenarı boyunca muntazam dizilmiş siyah göz benekleri ve bu beneklerin üzerinde parıldayan canlı turuncu yarımay lekeleri yer alır. Onu yakından akraba olduğu diğer Agrodiaetus üyelerinden ayıran en büyük kriter, Hatay Amanoslar ve çevresindeki izole coğrafi konumu (allopatrik yayılışı) ve genital yapı haritasıdır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla Doğu Akdeniz geçiş kuşağının, karasal etkili sarp kalker yamaçlarına ve Amanos dağ ekosistemine bağımlı lokal bir türdür. Alçak, nemli narenciye ovalarını kesinlikle tercih etmez. Genellikle 1200 metreden başlayıp 1900 metre rakımlara kadar çıkan:

• Akdeniz çalılıklarının ve seyrek meşeliklerin bittiği, kalkerli (karstik) çıplak dağ yamaçları,
• Erozyona açık, taşlık, kayalık çarşak tepeler ve kuru vadi tabanları,
• Geven (Astragalus) ve korunga topluluklarının dik yamaçlarda kümelendiği güneşli dağ bozkırları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Hırçın Çalı ve Taş Nöbetleri: Erkek bireyler olağanüstü derecede bölgeci karakterdedir. Günün sıcak saatlerinde çıplak taşların veya bodur Geven çalılarının en tepesindeki yaprak uçlarına konarak alan savunması (hilltopping) yapırlar. Alanlarına giren başka bir erkek mavi kelebeğe veya herhangi bir böceğe karşı yıldırım hızında ani zikzaklar çizerek hırçın bir uçuşla tepki verirler. Uçuşları o kadar hızlıdır ki gözle takip etmek çok zordur.
• Mineral Beslenmesi: Günün erken ve serin saatlerinde erkek bireyler, dağ patikalarındaki narin sızıntı sularının nemlendirdiği topraklardan mineral emmek için yere konabilirler. Kanatlarını kapattıklarında, alt yüzeydeki toprak tonları sayesinde taşların arasında mükemmel bir görünmezlik (kriypsis) sağlarlar.
• Fenoloji: Yaşadığı Akdeniz-Karasal geçiş dağ şartlarının bir sonucu olarak yılda tek bir kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasında, yani Haziran sonundan Ağustos başına kadar (popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır) son derece dar ve kısıtlı bir zaman diliminde uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları Akdeniz dağ bozkırlarının taşlık yamaçlarında tutunabilen kurakçıl Baklagiller (Fabaceae) familyası bitkilerine bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Onobrychis türleri (Yabani korunga türleri)
  • Astragalus türleri (Geven türleri)
• Gelişim: Dişiler sert ve beyaz yumurtalarını dağ bozkırlarındaki konukçu bitkilerin taze yaprak altlarına veya tomurcuk diplerine tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul ve sümüklüböcek formundadır. Kışı küçük larva (tırtıl) evresinde, dondurucu dağ soğuklarına karşı taşların altındaki kuru bitki artıklarında hibernasyona yatarak geçirirler ve ertesi baharda taze sürgünlerle beslenip pupa (koza) olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel ve Ulusal Dağılış: Türkiye Endemiğidir. Dünyada Anadolu coğrafyası haricinde hiçbir ülkede tek bir popülasyonu dahi bulunmamaktadır. Ülkemizde ise yayılışı inanılmaz derecede kısıtlı, izole ve lokalizedir. Neredeyse tamamen Hatay ili (Amanos Dağları silsilesi ve çevresindeki izole dağ kütleleri) yüksek kuşağına sıkışmış durumdadır.
• IUCN Kırmızı Liste ve Koruma Statüsü: Dünya üzerinde sadece tek bir ilin belirli dağlık yamaçlarında yaşadığı için habitat kaybına ve antropojenik (insan kaynaklı) baskılara karşı en kırılgan kelebeklerimizin başında gelir. Pratik olarak ulusal ölçekte CR (Critically Endangered - Kritik Düzeyde Tehlikede) statüsündedir.

 Kritik Koruma Notu: Çokgözlü Hatay Mavisi'nin yaşam alanları; dağlık bölgelerdeki taş ve maden ocakları faaliyetleri, yangın emniyet şeritleri ve yolların açılması, kontrolsüz kelebek koleksiyonculuğu baskısı ve yüksek yaylalardaki aşırı keçi otlatma faaliyetleri (konukçu bitkilerin tırtıllarla birlikte tüketilmesi) nedeniyle çok ciddi tehdit altındadır.