Çokgözlü Buzulmavi

Çokgözlü Buzul Mavi (Polyommatus buzulmavi / Glacier Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; sadece Türkiye kelebek faunası için değil, dünya genelinde de taksonomik açıdan son derece kıymetli, gizemli ve çok kısıtlı bir coğrafyaya sıkışmış endemik bir kelebek türümüzdür.

Adını ülkemizin en görkemli buzul vadilerine ev sahipliği yapan sarp dağlarından alan bu nadide tür, kanat üst yüzeyindeki o benzersiz buz mavisi tonuyla  yüksek dağ ekolojisini ve Anadolu endemizmini yansıtır

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus buzulmavi (Carbonell, 1992)
• Kanat Açıklığı: Genellikle 28–34 mm arasındadır. Orta büyüklükte, narin fakat yüksek dağ şartlarına uyum sağlamış güçlü kas yapısına sahip bir mavi kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü: Erkekleri adının hakkını tam anlamıyla veren büyüleyici bir renge sahiptir. Kanat üst yüzeyi, güneş ışığı vurduğunda parıldayan açık, pudramsı ve parlak bir buzul mavisi (buz mavisi) pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarları boyunca uzanan siyah sınır hattı oldukça incedir ve kanat saçakları (kirpikleri) tertemiz, saf beyaz renktedir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler erkeklere kıyasla tamamen mat ve koyu renklidir. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır; tabana yakın bölgelerde bazen hafif mavi pullanmalar seçilebilir ve dış kenar boyunca silik turuncu yarımay lekeleri yer alır.
• Kanat Altı (Teşhis Kriterleri): Kanat alt yüzeyinin zemin rengi erkeklerde açık boz-gri, dişilerde ise daha sıcak bir sütlü kahverengi-bej tondadır. Arka kanat alt yüzeyinde, Polyommatus cinsinin pek çok dağcıl üyesinde görülen fildişi-beyazı üçgen şeklinde bir kama çizgisi uzanır. Kanat dış kenarını takip eden siyah göz benekleri ve bu beneklerin üzerini süsleyen parlak turuncu yarımay lekeleri son derece muntazamdır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla Doğu Anadolu ve Hakkari dağ silsilelerinin sarp, el değmemiş yüksek irtifa Alpin kuşaklarına bağımlı lokal bir türdür. Alçak düzlükleri ve ormanlık alanları kesinlikle tercih etmez. Genellikle 2000 metreden başlayıp 3000 metre rakımlara kadar çıkan:

• Yüksek dağların sarp zirveleri, buzul vadileri ve dik çarşak (taşlık/kayalık) alanları,
• Alpin kuşaktaki seyrek otlu, geven ve bodur çalı topluluklarının hakim olduğu dağ meraları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Zirve Nöbetleri ve Güçlü Uçuş: Erkek bireyler dik dağ yamaçlarındaki ve zirvelerdeki çıplak, güneş gören taşların veya bodur bitkilerin tepesine konarak alan savunması (hilltopping) yaparlar. Yüksek dağların şiddetli ve sert rüzgarlarına karşı koyabilecek çok hızlı, çevik ve kararlı bir uçuş karakterleri vardır. Alanlarına giren diğer erkek kelebeklere karşı hırçın zikzaklarla dolu devriye uçuşları sergilerler.
• Mineral Beslenmesi: Günün serin saatlerinde erkek bireyler, sarp dağ patikalarındaki sızıntı sularının oluşturduğu nemli topraklardan mineral emmek için yere konabilirler. Kanatlarını sımsıkı kapattıklarında, alt yüzeydeki toprak tonları sayesinde taşların arasında mükemmel bir gizlenme sağlarlar.
• Fenoloji: Yaşadığı zorlu yüksek dağ şartlarının bir sonucu olarak yılda tek bir kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasında, yani Temmuz başından Ağustos ortasına kadar son derece dar ve kısıtlı bir zaman diliminde uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları yüksek dağların taşlık yamaçlarında tutunabilen, dondurucu soğuklara dayanıklı Baklagiller (Fabaceae) familyası bitkilerine bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Astragalus türleri (Yüksek irtifa geven türleri)
  • Bazı lokal korunga (Onobrychis) türleri.
• Gelişim: Dişiler sert ve beyaz yumurtalarını dağ bozkırlarındaki konukçu bitkilerin taze yaprak altlarına veya tomurcuk diplerine tek tek bırakırlar. Tırtılları Lycaenidae familyasının genel yapısına uygun olarak kısa, tombul ve sümüklüböcek formundadır. Kışı çok küçük bir larva (tırtıl) evresinde, dondurucu dağ soğuklarına karşı korunaklı taşların altında hibernasyona yatarak geçirirler ve ertesi baharda karların erimesiyle beslenip pupa olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel ve Ulusal Dağılış: Türkiye Endemiğidir. Dünyada Anadolu coğrafyası haricinde hiçbir ülkede popülasyonu bulunmamaktadır. Ülkemizde ise yayılışı son derece lokal ve kesintilidir. Özellikle Hakkari Cilo-Sat Dağları silsilesi ve Van'ın yüksek dağlık geçiş kuşaklarındaki izole buzul vadilerinde çok kısıtlı popülasyonları bilinmektedir.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Dünya üzerinde sadece çok dar ve spesifik yüksek dağ ekosistemlerine sıkışmış olduğu için iklim krizine ve habitat kaybına karşı inanılmaz derecede hassastır. Küresel ısınmaya bağlı olarak buzul vadilerinin ve Alpin kuşağın yukarıya doğru daralması, bu türün yaşam alanlarını doğrudan tehdit etmektedir. Bunun yanı sıra kontrolsüz kelebek koleksiyonculuğu baskısı ve yüksek yaylalardaki aşırı otlatma faaliyetleri de risk oluşturabilir. Bu yüzden ulusal ölçekte koruma öncelikli (Hassas/Tehlikede) statüde değerlendirilmesi ve yaşam alanlarının mutlak surette izlenmesi gereken en kıymetli endemik biyolojik zenginliklerimizdendir.