Çokgözlü Cilo Mavisi

Çokgözlü Cilo Mavisi (Polyommatus ciloicus / Cilo Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; kelebek dünyasında gizemi, erişilmez yaşam alanı ve olağanüstü nadirliğiyle büyülü bir efsane olarak kabul edilen, Türkiye'ye endemik çok özel bir kelebek türümüzdür.

Adını ülkemizin en sarp ve en görkemli dağ silsilesi olan Hakkari'deki Cilo Dağları'ndan alan bu nadide mavi ziynet, neredeyse sadece tip lokalitesine (ilk keşfedildiği vadiye) sıkışmış durumdadır. 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus ciloicus (Tshikolovets, 1997)
• Kanat Açıklığı: Genellikle 28–32 mm arasındadır. Orta büyüklükte, sarp Alpin iklimin şiddetli rüzgarlarına meydan okuyan güçlü bir gövde yapısına sahiptir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü: Erkekleri yüksek dağ zirvelerinde parıldayan narin bir mücevher gibidir. Kanat üst yüzeyi, yakın akrabası Çokgözlü Hatay Mavisi (P. amandus) veya Çokgözlü İkarus'a (P. icarus) kıyasla çok daha açık, parlak gümüşi-mavi veya pudramsı bir gökyüzü mavisi pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarındaki siyah marjinal çizgi çok incedir. Kanat saçakları (kirpikleri) ise saf ve temiz beyaz renktedir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler erkeklere göre tamamen mat ve kamuflaj odaklıdır. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır. Taban kısımlarında nadiren hafif mavi pullanmalar görülebilir; kanat dış kenarı boyunca ise silik, narin turuncu yarımay lekeleri uzanır.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Zemin rengi erkeklerde açık kurşuni-gri, dişilerde ise daha sıcak bir boz-bej veya sütlü kahverengi tondadır. Arka kanat alt yüzeyinde, tabandan dış kenara doğru uzanan fildişi-beyazı net bir kama çizgisi yer alır. Kanat dış kenarı boyunca dizilen siyah göz benekleri ve bu beneklerin üzerini süsleyen parlak turuncu yarımay lekeleri (submarjinal şerit) oldukça belirgin ve muntazamdır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla Güneydoğu Anadolu şeridinin en ekstrem, en yüksek ve dik Alpin ve subalpin kuşaklarına bağımlı lokal bir türdür. Ağaçlık alanlardan ve alçak düzlüklerden tamamen uzak durur. Genellikle 2200 metreden başlayıp 3200 metre rakımlara kadar çıkan:

• Cilo ve Sat dağ kütlelerinin sarp zirveleri, buzul vadileri ve dik çarşak (taşlık/kayalık) yamaçları,
• Yüksek irtifadaki el değmemiş, sert rüzgarlı Alpin çayırlar,
• Geven (Astragalus) topluluklarının dik yamaçlarda kümelendiği el değmemiş yüksek dağ bozkırları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Rüzgara Karşı Zirve Nöbetleri: Erkek bireyler dik yamaçlardaki büyük çıplak kayaların veya bodur gevenlerin tepesine konarak alan nöbeti (hilltopping) yaparlar. Yüksek dağların şiddetli rüzgarlarına karşı koyabilecek çok hızlı, ani zikzaklı ve kararlı bir uçuş karakterleri vardır. Bölgelerine giren diğer erkek kelebekleri hızla kovalayıp ardından tam olarak aynı noktaya geri dönerler.
• Mineral Emme: Günün erken ve serin saatlerinde erkek bireyler, buzul erimeleriyle oluşan narin sızıntı sularının nemlendirdiği topraklara mineral emmek için konabilirler. Kanatlarını kapattıklarında arka kanat altındaki toprak tonları taşlar arasında mükemmel bir gizlenme sağlar.
• Fenoloji: Yaşadığı ekstrem ve zorlu yüksek dağ şartlarının bir sonucu olarak yılda tek bir kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasında, yani Temmuz başından Ağustos ortasına kadar son derece dar ve kısıtlı bir zaman diliminde uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları yüksek dağların taşlık yamaçlarında tutunabilen, dondurucu soğuklara dayanıklı Baklagiller (Fabaceae) familyası bitkilerine bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Astragalus türleri (Yüksek irtifa geven türleri)
  • Bazı lokal korunga (Onobrychis) türleri.
• Gelişim: Dişiler sert ve beyaz yumurtalarını dağ bozkırlarındaki konukçu bitkilerin taze yaprak altlarına veya tomurcuk diplerine tek tek bırakırlar. Tırtılları Lycaenidae familyasının genel yapısına uygun olarak kısa, tombul ve sümüklüböcek formundadır. Kışı çok küçük bir larva (tırtıl) evresinde, dondurucu dağ soğuklarına karşı taşların altındaki kuru bitki artıklarında hibernasyona yatarak geçirirler. Ertesi baharda karların erimesiyle birlikte taze geven filizleriyle beslenip pupa (koza) olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel ve Ulusal Dağılış: Türkiye Endemiğidir. Dünyada Anadolu coğrafyası haricinde hiçbir ülkede popülasyonu bulunmamaktadır. Ülkemizde ise yayılışı inanılmaz derecede kısıtlı, lokal ve izoledir. Neredeyse sadece Hakkari (Cilo-Sat Dağları ve çevresindeki sarp vadi sistemleri) yüksek dağlık kuşağına sıkışmış durumdadır.
• IUCN Kırmızı Liste ve Koruma Statüsü: Dünya üzerinde sadece tek bir dağ kütlesinin belirli vadilerinde yaşadığı için habitat kaybına ve iklim krizine karşı en kırılgan kelebeklerimizin başında gelir. Pratik olarak ulusal ölçekte CR (Critically Endangered - Kritik Düzeyde Tehlikede) statüsündedir.

Kelebekler.com.tr için Kritik Koruma Notu: Küresel ısınmaya bağlı olarak buzulların erimesi ve Alpin kuşağın yukarıya doğru daralması, bu türün yaşam alanlarını doğrudan yok etme tehdidi taşımaktadır. Bunun yanı sıra kontrolsüz kelebek koleksiyonculuğu baskısı ve yüksek yaylalardaki aşırı otlatma faaliyetleri de popülasyon üzerinde ciddi risk oluşturabilir.