Çokgözlü Siyan Mavisi

Çokgözlü Siyan Mavisi (Polyommatus cyaneus / Cyaneus Blue Argus), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Doğu Anadolu'nun sarp dağ kütlelerinden Kafkasya ve İran sıradağlarına uzanan, yüksek Alpin ekosistemlere kilitlenmiş, sitogenetik ve morfolojik açıdan paha biçilemez bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Polyommatus cinsinin evrimsel açıdan en hareketli ve karmaşık türleşme merkezlerinden birini oluşturan Agrodiaetus (Anadolu Kahverengi Çokgözlüleri) alt cinsine ait olmasına rağmen, bu takson erkek bireylerindeki sıra dışı ve hipnotik parıldayan siyan mavisi pullarla alt cinsin masif kahverengi ezberini sarsan en prestijli Alpin elemanlardandır.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus cyaneus (Staudinger, 1899) - Ünlü Alman lepidopterist Otto Staudinger tarafından Doğu Anadolu / Kafkasya sınır hatlarından toplanan örnekler üzerinden tanımlanmıştır. Birçok modern sitogenetik ve filogenetik kaynakta Agrodiaetus cyaneus olarak da sınıflandırılır.
• Tür Epifetinin Anlamı: Türün epifeti olan cyaneus, Antik Yunanca ve Latince kökenli olup "siyan / camgöbeği / açık ve parıldayan deniz mavisi" anlamına gelir ve doğrudan erkek bireylerin kanat üstündeki o kendine has metalik spektruma atıfta bulunur.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 30–35 mm arasındadır. Kompakt, son derece atletik ve yüksek dağ geçitlerinde esen dondurucu Alpin fırtınalarını yararak yer seviyesine pürüzsüzce yakın uçabilecek düzeyde kalın, lifli ve güçlü bir toraks kas mimarisine sahiptir. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabalarından (Agrodiaetus Üyelerinden) Kesin Teşhis Kriterleri

Arazide sympatric (aynı coğrafyayı paylaşan) uçabildiği diğer mavi Agrodiaetus üyelerinden şu 3 net morfolojik kriterle laboratuvar netliğinde karakterize edilir:

1. Altın Kural (Erkek Üst Yüzey Metalik Siyan Mavisi - Mutlak Teşhis): Alt cinsindeki masif kahverengi üyelerin aksine, erkek bireyler büyüleyici bir renk taşır. Kanat üst yüzeyi derin bir lacivert veya koyu menekşe rengi değil; son derece parlak, ipeksi, metalik bir siyan mavisi / turkuaz-camgöbeği mavisi parıltılı pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca pürüzsüz, oldukça ince siyah bir hat uzanır ve saçaklar saf kar beyazıdır. Dişiler ise mavi pullardan tamamen arındırılmış masif, mat, dumanlı bir koyu çikolata kahverengisidir.
2. Arka Kanat Altındaki Kılıç Beyazı Şerit (Kritik Teşhis): Kanat alt yüzeyi dumanlı tarçın kahvesi, koyu fildişi-bej veya sıcak sütlü çikolata esmerliği zemin rengine sahiptir. En büyük kararlı teşhis karakteri; arka kanat alt yüzeyinin tam merkezinden (diskal hücreden) başlayıp dış kenara doğru keskin bir kılıç gibi uzanan saf beyaz, parlak, jilet keskinliğinde kesintisiz bir postdiskal şeridin (beyaz radyal çizgi) yer almasıdır.
3. Turuncu Renk Reddi ve Temiz Marjin: Arka kanat alt yüzeyinin dış marjin (kenar) hatlarında, Plebejus veya Polyommatus icarus'ta görülen o canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kenar tamamen düz, desensiz ve dumanlı gri-kahverengi benek dizisinden ibarettir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) dar ve spesifik olan, karasal iklimin kireçtaşlı (kalkerli) ve volkanik yüksek dağ yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) Alpin step uzmanıdır. Sahil şeritlerinin nemli orman dokularından tamamen uzak durur. Genellikle 1600 metreden başlayıp 2600 metre Alpin zirve kuşaklarına kadar uzanan:

• Doğu Anadolu ve Kafkasya karakterli çıplak kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, çorak tebeşirli dik şevler ve erozyon vadileri,
• Kuru, az otlu, taşlık, çakıllı ve rüzgara açık Alpin dağ meraları, yüksek dağ geçitleri,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan odunsu, bodur ve dikenli geven topluluklarının (Astragalus) kalkerli toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Toprağa Sıfır, Patlayıcı ve Çok Hızlı Zikzak Uçuş Mekaniği: Çokgözlü Siyan Mavisi, havada asla süzülmez ve geniş alanlara dağılmaz. Tüm ömür aktivitesi, konukçu dikenli geven çalılarının bulunduğu dar bir mikrolokal hava sahasına (~30 metrelik alan) mutlak suretle kilitlidir. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur dağ otlarının ve gevenlerin hemen üzerinden adeta bir mermi gibi olağanüstü hızlı, keskin ve ani zikzaklar çizen hırçın bir uçuş mekaniğine sahiptirler. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan geven dikenlerinin tabanına sımsıkı kapatarak saniyeler içinde kamufle olurlar.
• Termal Isınma ve Mineral Tutkusu: Yüksek dağların o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya çıplak taşlara 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar; bu esnada erkeklerin o ipeksi metalik siyan atlası göz kamaştırıcıdır. Alpin meralarda açan bodur yabani dağ kekiği ve civanperçemi çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda parıldayan minik mavi öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Alpin vejetasyonun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler rakıma ve karların erime ritmine bağlı olarak yalnızca Haziran sonundan Ağustos ortasına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır. Ağustos ayı ortası itibariyle dondurucu fırtınaların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak Alpin step ve meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası dikenli/odunsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından yüksek Alpin kireçtaşlı yamaçlarda can bulan etli, bodur, dikenli bazı lokal Astragalus (Geven) türlerinin (Özellikle Astragalus onobrychis ve yüksek Alpin varyeteler) taze yaprak sürgünleri her etli çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan dikenli geven bitkisinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli açık çimen yeşili / koyu yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu renkli narin sırt çizgileri taşır. Gevenin taze küçük yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları ve pupaları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius veya Formica cinsi karıncaları pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına, parazitoidlere ve avcı böceklere karşı meralarda korurlar.

• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklerine veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, karasal bozkırın metrelerce kar altında kaldığı dondurucu kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda karların erimesiyle kozayı yırtarak erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Sınırlı, parçalı ve spesifik bir Kafkasya - Transkafkasya - İran-Turan dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada esas olarak Doğu Anadolu dağlarından başlayıp Ermenistan, Nahçıvan, Azerbaycan ve Kuzey ile Kuzeybatı İran'ın sarp karasal dağ meralarına izole olmuştur. Batı, Orta ve Kuzey Avrupa ovalarında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Doğu Alpin Sıradağları): Anadolu coğrafyasının Kafkasya ve İran-Turan fitocoğrafya bölgesiyle kurduğu köklü ekolojik bağları gösteren en asil prestij karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen Doğu Anadolu'nun o yüksek karasal kireçtaşlı ve volkanik sıradağ silsilelerine kilitlenmiştir. Özellikle Erzurum (Palandöken, Oltu ve İspir yüksek dağlık hatları), Kars (Sarıkamış yüksek meraları, Digor şevleri), Erzincan, Ağrı, Muş, Bingöl ve Van Gölü havzası (Gevaş Artos Dağı sarp şevleri, Kuzgunkıran Geçidi, Başkale) ile Hakkari (Cilo silsilesi) 1600-2600 metreler arasında son derece lokal ama kararlı izole kolonileri mevcuttur. Anadolu'nun batısında, sahil ovalarında her Trakya'da görülmesi kesinlikle imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı step habitat yapısı ve dar orjin kuşağı nedeniyle LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step ve geven habitatlarının kırılganlığı, tek kuşaklı yapısı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve izleme önceliği yüksek bir türdür.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, kireçtaşlı Alpin dağlık şevlerde açılan kontrolsüz taş ocakları, kalker ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz dağ madenciliği yüzünden patlatılarak konukçu bodur geven topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı koyun/keçi otlatma baskısı (geven çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.