Çokgözlü Damon Mavisi

Çokgözlü Damon Mavisi (Polyommatus damon / Damon Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; İber Yarımadası'ndan Anadolu dağ platolarına, Sibirya üzerinden Moğolistan'a kadar uzanan devasa Palearktik kuşağın, Alpin step ve kalkerli meralarına kilitlenmiş, sitogenetik açıdan paha biçilemez bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Polyommatus cinsinin kromozom modifikasyonları ve türleşme hızı açısından en hareketli serisini oluşturan Agrodiaetus (Anadolu Kahverengi Çokgözlüleri) alt cinsine ait olan bu takson, erkek bireylerindeki sıradışı metalik ve parıltılı gök mavisi pullarla alt cinsin masif kahverengi çizgisine meydan okuyan en asil Alpin elemanlardandır.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus damon ([Denis & Schiffermüller], 1775) - Avusturyalı doğa bilimciler Johann Ignaz Schiffermüller her Michael Denis tarafından tanımlanmıştır. Birçok modern filogenetik kaynakta Agrodiaetus damon olarak da sınıflandırılır. Tür epifeti olan "damon", Antik Yunan mitolojisinde sadakatin, fedakarlığın ve sarsılmaz dostluğun simgesi olan efsanevi karakter Damon’a (Damon ve Pythias miti) doğrudan narin bir atıftır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 28–34 mm arasındadır. Kompakt, son derece atletik ve yüksek dağ geçitlerinde esen dondurucu Alpin fırtınalara karşı yer seviyesine sımsıkı yakın uçabilecek düzeyde kalın, güçlü ve lifli bir toraks kas mimarisine sahiptir. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabalarından (Agrodiaetus Üyelerinden) Kesin Teşhis Kriterleri

İrfan Bey, arazide sympatric (aynı coğrafyayı paylaşan) uçabildiği onlarca kahverengi ve mavi Agrodiaetus üyesinden, bu taksonu ayıran 3 altın teşhis kriterini veri tabanına şu şekilde pürüzsüzce işleyebilirsiniz:

1. Altın Kural (Erkek Üst Yüzey Metalik Soluk Mavi ve Kalın Marjin - Mutlak Teşhis): Alt cinsindeki masif kahverengi üyelerin aksine, erkek bireyler büyüleyici bir renk taşır. Kanat üst yüzeyi derin bir lacivert değil; göz alıcı, parlak, metalik ama hafif soluk bir gök mavisi / ipeksi buz mavisi parıltılı pullarla kaplıdır. En belirgin ayırıcı karakteri, kanat dış kenarı (marjin) boyunca uzanan dumanlı siyah bandın P. damocles veya P. artvinensis gibi yakın akrabalarına kıyasla belirgin biçimde daha kalın, geniş ve dumanlı olmasıdır. Saçaklar saf kar beyazıdır. Dişiler ise tamamen masif, mat, dumanlı bir koyu çikolata kahverengisidir.
2. Arka Kanat Altındaki Kılıç Beyazı Şerit (Kritik Teşhis): Kanat alt yüzeyi dumanlı sıcak tarçın kahvesi veya dumanlı fildişi-bej zemin rengine sahiptir. En büyük kararlı teşhis karakteri; arka kanat alt yüzeyinin tam merkezinden (diskal hücreden) başlayıp dış kenara doğru keskin bir kılıç gibi uzanan saf beyaz, parlak, jilet keskinliğinde kesintisiz bir postdiskal şeridin (beyaz radyal çizgi) yer almasıdır. Bu beyaz çizgi o kadar net ve kalındır ki arazide kelebek ters konduğu anda pürüzsüzce seçilir.
3. Turuncu Renk Reddi ve Temiz Marjin: Arka kanat alt yüzeyinin dış marjin (kenar) hatlarında, Plebejus veya Polyommatus icarus'ta görülen o canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kenar tamamen düz, desensiz ve dumanlı gri-kahverengi benek dizisinden ibarettir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) dar olan, karasal iklimin kireçtaşlı (kalkerli) toprak yapısına ve düşük vejetasyon boyuna bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) dağ step ve Alpin çayır uzmanıdır. Nem oranı aşırı yüksek sahil şeritlerinden ve yoğun endüstriyel tarım düzlüklerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1200 metreden başlayıp 2200 metre yüksek geçiş kuşaklarına kadar uzanan:

• İç ve Doğu Anadolu karakterli kuru bozkırlar, çorak kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, tebeşirli şevler ve dik erozyon vadileri,
• Kuru Alpin meralar, taşlık, çakıllı ve rüzgara açık kuru dağ vadileri, sarp kanyon girişleri,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan odunsu, bodur ve dikenli geven ile korunga topluluklarının kalkerli toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Toprağa Sıfır, Agresif ve Kararlı Zikzak Uçuş Mekaniği: Çokgözlü Damon Mavisi, havada asla süzülmez her geniş alanlara dağılmaz. Tüm ömür aktivitesi, konukçu dikenli geven çalılarının bulunduğu dar bir mikrolokal hava sahasına (~30 metrelik alan) mutlak suretle kilitlidir. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur gevenlerin hemen üzerinden olağanüstü hızlı, patlayıcı ve ani zikzaklar çizen hırçın bir uçuş sergilerler. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan geven dikenlerinin tabanına bırakıp kanatlarını sımsıkı kapatarak kamufle olurlar.
• Termal Isınma ve Mineral Tutkusu: Karasal coğrafyanın o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya çıplak taşlara 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar; bu esnada erkeklerin o ipeksi metalik buz mavisi atlası göz kamaştırıcıdır. Bozkır meralarında açan bodur yabani dağ kekiği, civanperçemi, geven çiçekleri ve adaçayı çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda parıldayan minik mavi öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Bozkır vejetasyonunun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler coğrafyanın sıcaklığına ve rakıma bağlı olarak yalnızca Haziran ortasından Ağustos başına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır. Ağustos ayı ortası itibariyle dondurucu fırtınaların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak step ve meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası dikenli/odunsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından kurak ve kireçtaşlı yamaçlarda can bilan etli, bodur, dikenli bazı Astragalus (Geven) türleri ile özellikle Onobrychis viciifolia (Adi korunga) ve yabani otsu korunga türlerinin taze yaprak sürgünleri ve çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan konukçu bitkinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli açık çimen yeşili / soluk sarımsı yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu renkli narin sırt çizgileri taşır. Bitkinin taze küçük yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları ve pupaları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius niger, Lasius alienus her Formica cinsi karıncalarla mutlak bir simbiyotik bağ kurarlar (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına, parazitoidlere ve avcı böceklere karşı korurlar.

• Tırtıl Evresinde Kararlı Kış Hibernasyonu: Akrabası P. damocles'in aksine, Çokgözlü Damon Mavisi kışı doğrudan genç tırtıl evresinde geçirir. Sonbaharda yumurtadan çıkan minik tırtıllar, karınca yuvalarının derin toprak yarıklarına veya bitki kök hatlarına inerek tam 5-6 ay boyunca dondurucu kış şartlarında hibernasyonda kalır; baharda vejetasyonun canlanmasıyla karınca gözetiminde üst sürgünlere tırmanırlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Devasa genişlikte, parçalı bir Palearktik / Euro-Sibirya / İran-Turan dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. İspanya'nın kuzeyindeki dağlık alanlardan başlayarak tüm Orta ve Doğu Avrupa kıtasını (Alpler ve Karpatlar dahil), Balkan Yarımadası'nı, tüm Türkiye coğrafyasını, Kafkasya ve İran sıradağları üzerinden tüm Sibirya, Orta Asya ve Moğolistan'a kadar uzanan gür bir kuşağın başat sakinidir. Kuzey Afrika'nın kurak çöllerinde kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Anadolu Dağ Silsileleri): Anadolu coğrafyasının karasal dağ ve step ekosistemlerinin biyocoğrafik zenginliğini gösteren en yaygın ve kararlı Lycaenidae elemanlarındandır. Ülkemizde yayılışı tamamen İç Anadolu ve Doğu Anadolu geçiş kuşağının o karasal kireçtaşlı sıradağ silsilelerine kilitlenmiştir. Özellikle Sivas (çorak kalkerli Alpin tepeler), Kayseri (Erciyes Dağı etekleri), Konya, Niğde (Bolkar ve Aladağlar sıradağları şevleri), Ankara (yüksek dağlık bozkırlar), Gümüşhane, Erzurum, Erzincan ve Van Gölü havzası dağlık hatlarında 1200-2200 metreler arasında son derece kararlı kolonileri mevcuttur. Trakya'da ve batı sahil düzlüklerinde görülmesi biyolojik anomali haricinde imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Devasa Palearktik yayılışı, yüksek üreme potansiyeli ve konukçu bitki çeşitliliğinin zenginliği sayesinde nesli tamamen güvendedir ve herhangi bir acil koruma statüsü bulunmamaktadır.
• Lokal Tehdit Faktörleri: Genel ölçekte güvende olsa da, lokal dağ ve bozkır popülasyonları üzerinde kırılgan tehditler mevcuttur. En büyük başat tehdit, kireçtaşlı dağlık şevlerde açılan kontrolsüz taş ocakları, kalker ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz dağ madenciliği yüzünden patlatılarak konukçu bodur geven ve korunga topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı koyun/keçi otlatma baskısı (geven çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini dönemsel olarak baskılamaktadır.