Dantchenko’nun Çokgözlüsü

Dantchenko’nun Çokgözlüsü (Polyommatus dantchenkoi), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatus oymağının (Agrodiaetus alt cinsinin); Doğu Anadolu, Kafkasya ve İran-Turan fitocoğrafya kuşağının sarp dağ meralarına kilitlenmiş, son derece lokal ve kısıtlı bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus dantchenkoi (Lukhtanov & Dantchenko, 2002) - Ünlü Rus lepidopteristler Vladimir Lukhtanov ve Alexander Dantchenko tarafından yürütülen karyolojik (kromozom yapısı) ve taksonomik araştırmalar neticesinde tanımlanmıştır. Tür epifeti, kelebek taksonomisine ve özellikle Agrodiaetus alt cinsinin sitogenetik haritalandırılmasına muazzam katkılar sunan Alexander Dantchenko’ya ithafen verilmiştir.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 30–34 mm arasındadır. Kompakt, narin ama Alpin dağ geçitlerindeki sert rüzgarlara karşı toprağa yakın uçabilecek düzeyde tıknaz ve atletik bir toraks kas yapısına sahiptir. Gövde üst yüzeyde koyu füme, alt yüzeyde ise grimsi gür tüylerle bezelidir. Frontal bacaklar pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabalarından ve Diğer Kahverengi Agrodiaetus Türlerinden Kesin Teşhis Kriterleri

İrfan Bey, Agrodiaetus alt cinsinin en karmaşık anomalilerinden biri, hem erkeklerin hem dişilerin kanat üst yüzeyinin tamamen kahverengi olmasıdır. Türü morfolojik ve laboratuvar düzeyinde ayıran 3 net kriter şu şekildedir:

1. Altın Kural (Erkek ve Dişide Ortak Kahverengi Üst Yüzey - Mutlak Teşhis): Birçok mavi kelebek erkeği parıltılı mavi pullara sahipken; Polyommatus dantchenkoi erkeğinin kanat üst yüzeyi mavi pullardan tamamen yoksundur. Hem erkekte hem dişide kanat üst yüzeyi homojen, mat, koyu çikolata kahverengisi / toprak rengi pullarla kaplıdır. Saçaklar saf beyazdır.
2. Kanat Alt Yüzeyi ve Beyaz Kama Şeridi: Arka kanat alt yüzeyi doymuş bir tarçın kahvesi, açık sütlü kahve veya grimsi-kahverengi zemin rengine sahiptir. Kanat merkezinden (diskal hücreden) dışa doğru uzanan o meşhur beyaz radyal şerit (kama çizgisi) jilet keskinliğinde net, belirgin, pürüzsüz ve kalındır.
3. Submarjinal Lekelerin Yokluğu: Kanat alt yüzeyinin dış marjin hatlarında hiçbir turuncu, kırmızı veya belirgin koyu ay hilali leke dizisi yer almaz. Siyah beneklerin etrafı net beyaz halkalarla çevrilidir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) son derece dar olan, yüksek rakımlı volkanik dağların ve kireçtaşlı sarp şevlerin mikroklimasına kilitlenmiş mutlak bir yüksek Alpin step uzmanıdır. Alçak rakımlı sıcak ova meralarından ve nemli orman derinliklerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1700 metreden başlayıp 2400 metre volkanik zirve eteklerine kadar çıkan:

• Doğu Anadolu karakterli kireçtaşlı (kalkerli) ve volkanik sarp dağ yamaçları, kuru Alpin meralar ve erozyon şevleri,
• Vejetasyon örtüsünün zayıf olduğu, çıplak taşlık ve çakıllı yüksek dağ stepleri,
• Tırtıllarının konukçu bitkisi olan korunga ve bodur geven topluluklarının (Onobrychis, Astragalus) toprak yarıklarından fışkırdığı bol rüzgarlı Alpin yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Alçaktan Akan, Seri ve Gizemli Zikzak Uçuş Mekaniği: Kanat üst yüzeyinin toprak rengi olması sebebiyle arazide uçarken taşlar ve kuru otlar arasında saniyeler içinde gözden kaybolurlar. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), adeta bodur dağ otlarının hemen üzerinden keskin zikzaklar çizerek akan seri bir uçuş sergilerler. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan kuru toprak veya taşların üzerine bırakıp kanatlarını sımsıkı kapatarak kserofil alt yüzeyleri sayesinde tamamen görünmez olurlar.
• Termal Güneşlenme ve Mineral Tutkusu: Yüksek dağların o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için günün ilk ışıklarında kanatlarını tamamen kapatıp toprağa 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar. Dağ meralarında açan bodur yabani dağ kekiği ve civanperçemi nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi çok severler.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin): Alpin vejetasyon döngüsünün ve konukçu bitki tomurcuklarının tazelik ritmine endeksli olarak ülkemizde yılda kesin olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler.
  • Ergin bireyler rakıma ve karların erime ritmine bağlı olarak yalnızca Haziran ortasından Ağustos başına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları yüksek dağ steplerinin karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından yüksek rakımlı dağ yamaçlarında can bulan yabani Onobrychis (Korunga) türleri ve etli, bodur Astragalus (Geven) sürgünleri ile çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli yumurtalarını doğrudan konukçu bitkinin taze tomurcuk hatlarına veya yaprak tabanlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli mat çimen yeşili / koyu yeşil bir gövdeye sahiptir. Bitkinin taze yeşil yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla dağ karıncalarını cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına ve avcı böceklere karşı korurlar.

• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, Doğu Anadolu'nun dondurucu Alpin kış şartlarında neredeyse 10 ay boyunca geçirir; erken yazda kozayı yırtarak erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Son derece sınırlı, parçalı ve spesifik bir Kafkasya - Doğu Anadolu - Kuzeybatı İran dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada yalnızca Türkiye'nin doğusu, Ermenistan (özellikle kelebeğin ilk tanımlandığı yer olan Khosrov Rezervi ve çevresi), Nahçıvan ve İran'ın kuzeybatısındaki sarp Alpin meralara izole olmuştur. Avrupa ovalarında veya Akdeniz sahil kuşağında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Doğu Alpin Geçiş Sınırı): Anadolu coğrafyasının Doğu Karakterli yüksek step ekosistemlerinin biyocoğrafik zenginliğini gösteren en nadide imza karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen Doğu Anadolu'nun yüksek dağ geçiş kuşaklarına ve plato hatlarına kilitlenmiştir. Özellikle Van (Gevaş Artos Dağı sarp şevleri, Kuzgunkıran Geçidi, Başkale), Hakkari (Cilo silsilesi geçiş hatları), Iğdır sarp sınır dağları ve Kars'ın yüksek karasal vadilerinde 1700-2400 metreler arasında son derece lokal ama kararlı izole kolonileri mevcuttur. Anadolu'nun batısında, Trakya'da ve sahil ova merkezlerinde görülmesi biyolojik olarak imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı step habitat yapısı ve dar yayılım alanı nedeniyle NT (Near Threatened - Tehdide Yakın) sınırındadır; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step habitatlarının kırılganlığı ve tek kuşaklı yapısı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve koruma önceliği yüksek bir türdür.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, yüksek dağ meralarında açılan kontrolsüz taş ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz madencilik yüzünden patlatılarak konukçu bitki topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı koyun/keçi otlatma baskısı (bitki tomurcuklarının kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.