Çokgözlü Demavend Esmeri

Çokgözlü Demavend Esmeri (Polyommatus demavendi / Demavend Brown Argus), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Türkiye'nin doğu sınır dağlarından Elbruz sıradağlarına ve İran platolarına kadar uzanan, ekstrem kurak ve sarp dağ bozkırlarına kilitlenmiş kalıntı (relikt) sakinlerindendir.

Polyommatus cinsinin kromozom modifikasyonları ve olağanüstü türleşme hızıyla evrimsel biyolojinin en dinamik merkezlerinden birini oluşturan Agrodiaetus (Anadolu Kahverengi Çokgözlüleri) alt cinsine ait olan bu takson, hem erkeğinde hem dişisinde mavi pulları tamamen reddeden tavizsiz esmer morfolojisiyle alt cinsin karakteristik evrimsel çizgisine sadık niş bir türdür.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus demavendi (Pfeiffer, 1938) - Alman entomolog ve lepidopterist Georg Pfeiffer tarafından tanımlanmıştır. Birçok modern filogenetik ve sitogenetik kaynakta Agrodiaetus demavendi olarak da sınıflandırılır.
• Tür Epifetinin Anlamı: Türün epifeti her Türkçe adı olan "demavendi / Demavend", kelebeğin ilk tanımlandığı tip lokalitesine —Kuzey İran'da yer alan, Elbruz sıradağlarının ve tüm Ortadoğu'nun en yüksek zirvesi olan efsanevi sönmüş katmanlı yanardağ Demavend Dağı’na (Mount Damavand)— doğrudan çok asil bir coğrafi atıftır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 28-32 mm arasındadır. Kompakt, sarp dağ yamaçlarındaki termal fırtınaları yararak çok seri nokta dikey dalışlar yapabilecek düzeyde son derece kalın, lifli ve güçlü bir toraks kas mimarisine sahiptir. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

İkiz Akrabalarından (Agrodiaetus Üyelerinden) Kesin Teşhis Kriterleri

İrfan Bey, arazide sympatric (aynı coğrafyayı paylaşan) uçabildiği onlarca kahverengi Agrodiaetus üyesiyle (özellikle Polyommatus alcestis, P. ripartii ve P. admetus kompleksleri) karıştırılmaması için, bu taksonu ayıran 3 altın teşhis kriterini şu şekilde özetleyebiliriz:

1. Altın Kural (Erkek ve Dişide Tavizsiz Kahverengi Üst Yüzey - Mutlak Teşhis): Mavi Agrodiaetus üyelerinin aksine, erkek bireylerde en ufak bir mavi veya lacivert pul parıltısı bulunmaz. Hem erkekte hem dişide kanat üst yüzeyi tamamen mat, homojen, doymuş bir koyu çikolata kahverengisi / koyu esmer toprak rengi pullarla kaplıdır. Saçaklar homojen kirli beyaz veya grimsi kahvedir.
2. Arka Kanat Altındaki Kılıç Beyazı Şerit (Kritik Teşhis): Kanat alt yüzeyi koyu sütlü çikolata kahvesi veya dumanlı tarçın esmerliği zemin rengine sahiptir. En büyük kararlı teşhis karakteri; arka kanat alt yüzeyinin tam merkezinden (diskal hücreden) başlayıp dış kenara doğru keskin bir kılıç gibi uzanan saf beyaz, parlak, jilet keskinliğinde kesintisiz bir postdiskal şeridin (beyaz radyal çizgi) yer almasıdır. Yakın akrabası P. admetus'ta bu çizgi tamamen yokken veya belirsizken, P. demavendi'de her zaman jilet gibi nettir.
3. Turuncu Renk Reddi ve Temiz Marjin: Arka kanat alt yüzeyinin dış marjin (kenar) hatlarında, Plebejus veya Polyommatus icarus'ta görülen o canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kenar tamamen düz, desensiz ve dumanlı gri-kahverengi benek dizisinden ibarettir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) dar olan, karasal iklimin kireçtaşlı (kalkerli) ve volkanik yüksek dağ yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) dağ step uzmanıdır. Nem oranı aşırı yüksek kapalı sahil ormanlarından tamamen uzak durur. Genellikle 1500 metreden başlayıp 2500 metre Alpin geçiş kuşaklarına kadar uzanan:

• Doğu Anadolu ve İran karakterli kuru bozkırlar, çorak kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, tebeşirli şevler ve dik erozyon vadileri,
• Kuru Alpin meralar, taşlık, çakıllı ve rüzgara açık kuru dağ vadileri, sarp kanyon girişleri,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan odunsu, bodur ve dikenli geven topluluklarının (Astragalus) kalkerli toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Toprağa Sıfır, Agresif ve Kamufle Uçuş Mekaniği: Çokgözlü Demavend Esmeri, havada asla yükselmez ve geniş alanlara dağılmaz. Tüm ömür aktivitesi, konukçu dikenli geven çalılarının bulunduğu dar bir mikrolokal hava sahasına (~30 metrelik alan) mutlak suretle kilitlidir. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur gevenlerin hemen üzerinden olağanüstü hızlı, patlayıcı ve ani zikzaklar çizen hırçın bir uçuş sergilerler. Kanat üst yüzeyinin toprak rengi olması sebebiyle arazide uçarken kuru otlar ve taşlar arasında saniyeler içinde tamamen gözden kaybolurlar. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan geven dikenlerinin tabanına bırakıp kanatlarını sımsıkı kapatarak kamufle olurlar.
• Termal Isınma ve Mineral Tutkusu: Karasal coğrafyanın o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya çıplak taşlara 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar. Bozkır meralarında açan bodur yabani dağ kekiği, civanperçemi, geven çiçekleri ve adaçayı çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda minik kahverengi öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Bozkır vejetasyonunun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler coğrafyanın sıcaklığına her rakıma bağlı olarak yalnızca Haziran sonundan Ağustos ortasına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır. Ağustos ayı sonu itibariyle dondurucu fırtınaların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak step ve meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası dikenli/odunsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından kurak ve kireçtaşlı yamaçlarda can bulan etli, bodur, dikenli bazı Astragalus (Geven) türleri ile yabani otsu Onobrychis (Korunga) türlerinin taze yaprak sürgünleri her çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan dikenli geven bitkisinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli açık çimen yeşili / soluk zeytuni yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu renkli narin sırt çizgileri taşır. Gevenin taze küçük yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları ve pupaları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius, Formica veya Camponotus cinsi karıncalarla mirmekofilik bir bağ kurarlar. Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına, parazitoidlere ve avcı böceklere karşı korurlar.

• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, karasal bozkırın metrelerce kar altında kaldığı dondurucu kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda karların erimesiyle kozayı yırtarak erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Parçalı ve spesifik bir Kafkasya - Transkafkasya - İran-Turan dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada esas olarak Doğu Anadolu dağlarından başlayıp Ermenistan, Nahçıvan, Azerbaycan hatlarına, Kuzey ve Doğu İran sıradağlarına (Elbruz ve Zagros dağ silsileleri) izole olmuştur. Batı, Orta her Kuzey Avrupa ovalarında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Doğu Sınır Dağları): Anadolu coğrafyasının İran-Turan fitocoğrafya bölgesiyle kurduğu köklü ekolojik bağları gösteren en nadide imza karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen Doğu Anadolu'nun o yüksek karasal kireçtaşlı ve volkanik sıradağ silsilelerine kilitlenmiştir. Özellikle Van Gölü havzası (Gevaş Artos Dağı sarp şevleri, Kuzgunkıran Geçidi, Başkale), Hakkari (Cilo dağ silsilesi, Zap Vadisi geçiş hatları), Ağrı, Kars, Erzurum ve Iğdır'ın yüksek sarp yamaçlarında 1500-2500 metreler arasında lokal izole kolonileri mevcuttur. Trakya'da ve batı sahil düzlüklerinde görülmesi kesinlikle imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı step habitat yapısı nedeniyle LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step ve geven habitatlarının kırılganlığı, tek kuşaklı yapısı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve izleme önceliği yüksek bir türdür.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, kireçtaşlı dağlık şevlerde açılan kontrolsüz taş ocakları, kalker ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları her kontrolsüz dağ madenciliği yüzünden patlatılarak konukçu bodur geven topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı koyun/keçi otlatma baskısı (geven çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.