Erivan Anormal Çokgözlüsü

Erivan Anormal Çokgözlüsü (Polyommatus eriwanensis / Erivan Anomalous Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Doğu Anadolu'nun sarp volkanik platolarından Güney Kafkasya ve Ermenistan dağ bloklarına uzanan, Transkafkasya - İran-Turan geçiş kuşağına kilitlenmiş, taksonomik ve evrimsel kırılganlığı muazzam düzeyde yüksek olan kalıntı (relikt) sakinlerindendir.

Polyommatus cinsinin sitogenetik çeşitliliği ve dış morfolojik benzerlikleriyle lepidopteroloji dünyasını en çok zorlayan Agrodiaetus (Anadolu Kahverengi Çokgözlüleri) alt cinsine ait olan bu takson, hem erkek hem dişi bireylerinin alıştığımız o parıldayan mavi pulları tamamen reddedip masif esmer bir atlas kuşanması (anormal monomorfizm) ve arka kanat altındaki o asil kılıç çizgisiyle kelebekler.com.tr backend yapımızın Doğu Alpin karakterini en üst seviyeye çıkarmaktadır.

Taksonomi, Sitogenetik ve İsim Kökeni

• Bilimsel Adı: Polyommatus eriwanensis (Forster, 1960) - Alman lepidopterist Walter Forster tarafından Güney Kafkasya (Ermenistan) dağlarından toplanan tip örnekler üzerinden tanımlanarak dünya doğa tarihine kazandırılmıştır. Birçok modern sitogenetik kaynakta Agrodiaetus eriwanensis olarak da sınıflandırılır.
• Kromozom Sayısı ve Hücresel Prestij: Agrodiaetus esmerleri deryasında türlerin laboratuvar netliğinde ayrılması karyotip (kromozom sayısı) analizleriyle mühürlenir. Polyommatus eriwanensis kararlı olarak $n = 31$ veya $n = 32$ kromozom yapısına sahiptir. Bu hücresel imza, onu dış görünüş olarak tamamen ikizi olan diğer kahverengi Agrodiaetus üyelerinden pürüzsüzce ayırır.
• Biyocoğrafik İsim Kökeni: Türün hem bilimsel epifetinde yer alan eriwanensis kelimesi hem de Türkçe ismi, kelebeğin yeryüzünde ilk teşhis edildiği tip lokaliteye —Güney Kafkasya'nın sarp dağlık şeridinde yer alan Erivan (Yerevan) havzasına— doğrudan yapılan coğrafi bir atıftır. "Anormal" ifadesi ise erkek bireylerin mavi renk ezberini bozup, tıpkı dişiler gibi dumanlı koyu bir kahverengi atlas kuşanması durumuna vurgu yapar.

Morfolojik Tanım ve Ayırıcı Teşhis Kriterleri

• Kanat Açıklığı: Genellikle 28–32 mm arasında değişen, son derece kompakt, atletik ve sarp dağ fırtınalarına karşı yer seviyesine sımsıkı yakın uçabilecek düzeyde lifli, kalın bir toraks (göğüs) kas mimarisi barındıran bir takkondur.

İkiz Akrabalarından (Agrodiaetus Esmerlerinden) Kesin Teşhis Kriterleri

İrfan Bey, arazide o meşhur kahverengi Agrodiaetus bulutunun içinde uzaktan bakıldığında bir önceki turn’de işlediğimiz Polyommatus aroaniensis (Yunan Anormal Çokgözlüsü) veya P. ripartii (Ripart’ın Çokgözlüsü) ile tamamen karıştırılabilir. Mikroskop, sitogenetik ve makro fotoğraf netliğinde şu 3 kesin kriterle teşhis ayrılır:

1. Altın Kural (Tavizsiz Kahverengi Monomorfizm ve Gümüşi Saçaklar): Erkek bireylerde en ufak bir mavi, yeşil veya turkuaz pul parıltısı KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kanat üst yüzeyi her iki eseyde de tamamen mat, homojen, derin bir koyu dumanlı esmer çikolata kahvesidir. Erkeklerin ön kanat üst yüzeyinde uzanan dar, oval narin bir koku kesesi (androconial leke) yer alır ve saçakları parıldayan saf kar beyazıdır. Dişilerde ise saçaklar hafif kirli kahverengimsidir ve kanat üst rengi bir ton daha açığa çalabilir.
2. Arka Kanat Altındaki Kılıç Beyazı Şeridin Karakteri: Kanat alt yüzeyi çok koyu füme veya soğuk kül grisi değildir. Karakteristik olarak doymuş, sıcak bir tarçın kahvesi, dumanlı fildişi-bej veya sıcak deve tüyü esmerliği zemin rengine sahiptir. En büyük kararlı teşhis karakteri; arka kanat alt yüzeyinin tam merkezinden (diskal hücreden) başlayıp dış kenara doğru keskin bir kılıç gibi uzanan saf beyaz, parlak, kesintisiz ve kalın bir postdiskal şeridin (beyaz radyal çizgi) yer almasıdır.
3. Turuncu Renk Reddi ve Temiz Marjin: Arka kanat alt yüzeyinin dış marjin (kenar) hatlarında, Plebejus veya Polyommatus icarus'ta görülen o canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kenar tamamen düz, desensiz ve dumanlı gri-kahverengi minik gölge noktalarından ibarettir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) dar ve spesifik olan, Doğu Alpin kuşakların kireçtaşlı (kalkerli) ve volkanik kayaç toprak yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) yüksek dağ step uzmanıdır. Alçak rakımlı nemli sahil düzlüklerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1600 metreden başlayıp 2500 metre Alpin zirve kuşaklarına kadar uzanan:

• Doğu Anadolu karakterli çıplak volkanik ve kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, çorak tebeşirli dik şevler ve kanyon çeperleri,
• Kuru, az otlu, taşlık, çakıllı ve rüzgara açık Alpin dağ meraları, yüksek dağ geçit hatları,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan odunsu, bodur ve dikenli geven topluluklarının kalkerli toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Geven Çalılarında Mermi Gibi Kıvrak Uçuş Mekaniği: Erivan Anormal Çokgözlüsü, havada asla süzülmez. Tüm ömür aktivitesi, konukçu dikenli geven çalılarının bulunduğu dar bir mikrolokal hava sahasına (~20-30 metrelik alan) mutlak suretle kilitlidir. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur dağ otlarının ve gevenlerin hemen üzerinden adeta bir mermi gibi olağanüstü hızlı, keskin ve ani zikzaklar çizen kıvrak bir uçuş sergilerler. Sıcak deve tüyü rengi kanat altı morfolojisi sebebiyle çıplak volkanik çakılların üzerine konup kanatlarını sımsıkı kapattığı anda saniyeler içinde mükemmel bir taşa dönüşerek kamufle olur.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Doğu Alpin vejetasyonun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup kül olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler rakıma ve karların erime ritmine bağlı olarak yalnızca Temmuz başından Ağustos ortasına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayının ikinci yarısıdır. Ağustos ayı sonu itibariyle dondurucu fırtınaların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak Alpin step ve meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası dikenli/odunsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından yüksek Doğu Alpin kireçtaşlı/volkanik yamaçlarda can bulan etli, bodur, dikenli bazı spesifik Astragalus (Geven) ve Onobrychis (Korunga) türlerinin taze yaprak sürgünleri ve etli çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Karınca Simbiyozu (Mirmekofili): Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan konukçu bitkinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran açık çimen yeşili / koyu zeytuni yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesindeki narin bezlerden salgıladığı aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius veya Formica cinsi karıncaları pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında narin tırtılı meralardaki parazitoid yaban arılarına karşı korurlar. Kışı konukçu bitkinin tabanındaki derin toprak yarıklarında veya karınca yuvası girişlerinde pupa (koza) evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış (Transkafkasya Endemizmi): Ekstrem düzeyde dar, parçalı, izole ve spesifik bir Güney Kafkasya - Doğu Anadolu - İran-Turan dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada yeryüzü mirası olarak yalnızca Ermenistan'ın sarp dağlık şeritlerine, Nahçıvan'a, Azerbaycan'ın yüksek meralarına ve Türkiye coğrafyasının en doğu sıradağ bloklarına sıkışmış çok özel bir relikt taksondur. Avrupa kıtasında ve batı ülkelerinde kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Doğu Zirvelerinin Gizemli Esmeri): Anadolu coğrafyasının en doğu sınır hatlarındaki sıradağ bloklarının biyocoğrafik köklülüğünü ve sitogenetik zenginliğini gösteren en nadide prestij karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen Doğu Anadolu'nun o yüksek karasal volkanik/kireçtaşlı sıradağ hatlarına kilitlenmiştir. Özellikle Kars, Erzurum (Palandöken ve çeper silsileleri), Ağrı (Tendürek ve Ararat etekleri), Iğdır (sarp dağ geçişleri), Van Gölü havzası (Gevaş, Artos Dağı yüksek meraları, Başkale) ve Hakkari dağlık hatlarında 1600-2500 metreler arasında son derece lokal ve parçalı izole kolonileri mevcuttur. İç Anadolu'da, Trakya'da ve batı sahil düzlüklerinde görülmesi kesinlikle imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve bölgesel ölçekte parçalı step habitat yapısı ve dar orjin kuşağı nedeniyle LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Doğu Alpin step ve geven habitatlarının kırılganlığı, tek kuşaklı yapısı, sınır hatlarına sıkışmış izole yapısı ve alt cinsinin o karmaşık sitogenetik yapısı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve takibi gereken koruma öncelikli imza esmer taksonlardandır.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, kireçtaşlı/volkanik Alpin dağlık şevlerde açılan kontrolsüz taş ocakları, kalker ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz dağ madenciliği faaliyetleri yüzünden patlatılarak konukçu bodur bitki topluluklarının ve tabandaki narin karınca yuvalarının dozerlerle kökten kazınmasıdır. Ayrıca sınır meralarında yapılan erken ve aşırı küçükbaş otlatma baskısı (geven çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.