Çokgözlü Amasya Esmeri

Çokgözlü Amasya Esmeri (Polyommatus mithridates / Mithridates Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; dünya üzerindeki ana kalesi ve yayılış merkezi Anadolu ve Kuzey Kafkasya silsileleri olan, ülkemizde ise ilk kez ismini aldığı Amasya dağlarında tanımlanmış olağanüstü asil, lokal ve taksonomik açıdan büyüleyici bir esmer mavi kelebek türümüzdür.

Lepidopteroloji dünyasında teşhisi en zorlu gruplardan biri olan "Agrodiaetus" (Kahverengi Maviler) kompleksine ait olan bu tür, adını Pontus Krallığı’nın efsanevi hükümdarı VI. Mithridates’ten ve onun tarihi başkenti Amasya’dan (Amasia) alır. Kanat altındaki o meşhur ve göz alıcı beyaz şeridi ile  Orta Karadeniz ardı, Kuzeydoğu Anadolu ve İrano-Turan faunası vurgusunu zirveye taşır

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus mithridates (Staudinger, 1878) - Pek many modern filogenetik revizyonda, kahverengi mavi kelebekleri tek çatı altında toplamak amacıyla Agrodiaetus mithridates veya Plebejus mithridates olarak da sınıflandırılmaktadır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 32–36 mm arasındadır. Orta büyüklükte, kurak, rüzgarlı ve kalkerli dağ bozkırlarına mükemmel uyum sağlamış kompakt ve güçlü bir kas yapısına sahiptir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Kanat Üst Yüzeyi (Aldatıcı Saf Kahve): Bir "Mavi kelebek" olmasına rağmen hem erkek hem de dişi bireylerin kanat üst yüzeyi tamamen homojen, mat ve derin koyu esmer-kahverengidir; tabanlarda hiçbir şekilde mavi pullanma barındırmazlar.
  • Ön kanatların tam ortasında dumanlı, siyahımsı narin bir diskal çizgi/benek yer alır.
  • Gruba has şekilde, kanat üst yüzeyinde turuncu renkli yarımay lekeleri (ay bandı) kesinlikle bulunmaz. Kanat saçakları (kirpikleri) ise homojen, kirli beyaz veya soluk boz-kahverengi tondadır.
• Anormal Çokgözlü (P. admetus) ile Kritik Farkı: P. admetus'un kanat altında hiçbir beyaz şerit bulunmazken, P. mithridates muazzam ve keskin bir beyaz kama çizgisi taşır.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Zemin rengi oldukça sıcak, doymuş bir tarçın-kahve, sütlü çikolata veya koyu bej tondadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi-beyazı halkalarla çevrili iri, dolgun ve net göz benekleriyle (çillerle) bezelidir. Ön kanat altında taban benekleri bulunmaz.
  • En Büyük Görsel İmzası: Arka kanat alt yüzeyinin tam ortasındaki taban bölgesinden başlayıp dış marjine doğru diklemesine uzanan olağanüstü keskin, parlak ve net bir fildişi-beyazı kama çizgisi (şerit) taşır. Bu beyaz şerit, yakın akrabası Çokgözlü Ripart (P. ripartii) ile benzerlik gösterse de, P. mithridates'in kanat altı zemin rengi belirgin şekilde daha koyu, kahverengi pulları daha yoğundur. Arka kanat dış kenarındaki turuncu yarımay lekeleri neredeyse tamamen silinmiş veya soluk birer gölge halindedir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla Karadeniz ardı geçiş kuşakları ile Doğu Anadolu'nun mikroklimatik, kurak ve kalkerli kanyon ekosistemlerinin uzmanıdır. Nemli sahil düzlüklerinden ve İç Anadolu'nun ağaçsız devasa çıplak düzlüklerinden uzak durur. Genellikle 900 metreden başlayıp 2000 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kalkerli (kireçtaşlı) sarp dağ yamaçları, dik vadi tabanları, taşlık şevler ve kanyon etekleri,
• Seyrek meşelikler, yabani çalı toplulukları ve ardıçlıklarla bezelidir yarı kurak dağ bozkırları,
• Korunga (Onobrychis) türlerinin kireçtaşları arasında kümelendiği güneşli, rüzgardan korunaklı yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Çalı Nöbetleri ve Agresif Uçuş: Erkek bireyler olağanüstü bölgeci ve hırçın bir karakter sergiler. Günün en sıcak saatlerinde bile bodur meşe ve ardıç çalılarının en uç taze dallarına veya yerdeki çıplak sıcak taşlara konarak alan nöbeti tutarlar. Uçuşları yere yakın, narin ama şaşırtıcı derecede hızlı ve seri zikzaklardan oluşur. Alanlarına giren diğer kahverengi kelebekleri yıldırım hızıyla kovalayıp tam olarak aynı gözetleme tüneğine geri dönerler.
• Mineral ve Nektar Tutkusu: Yaz ortasının kavurucu günlerinde erkek bireyler, sarp dağ patikalarındaki narin sızıntı sularının nemlendirdiği çamurlu topraklardan mineral emmek için (Mud-puddling) yere konabilirler. Kanatlarını kapattıklarında alt yüzeydeki o derin tarçın-kahve tonlar, kuru yapraklar ve toprak arasında muazzam bir kamuflaj (kriypsis) sağlar. Yabani kekik ve korunga çiçeklerinin nektarını çok severler.
• Fenoloji (Tek Kuşaklılık): Yaşadığı yarı kurak dağcıl habitatların bir sonucu olarak yılda tek bir uzun kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasında, yani Haziran ortasından Ağustos sonuna kadar (popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır) arazide uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları kalkerli dağ yamaçlarının ve karstik bozkırların en karakteristik ve besleyici bitki cinsi olan Baklagiller (Fabaceae) familyasına mutlak bağımlıdır. Tek ve zorunlu konukçuları:
  • Onobrychis türleri (Özellikle o bölgelere has yabani dağ korungası türleri, örneğin Onobrychis viciifolia).
• Gelişim: Dişiler sert, beyaz minik yumurtalarını korunga bitkisinin taze yaprak altlarına veya tomurcuk tabanlarına tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul, sümüklüböcek formunda ve koyu yeşil-boz tonlarındadır. Arkalarında salgıladıkları tatlımsı sıvı sayesinde karıncalar ile mirmekofilik (ortak yaşam) ilişki geliştirirler. Kışı küçük larva (tırtıl) evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Oldukça spesifik, izole ve sınırlandırılmış bir Ön Asya / Karadeniz-Kafkasya yayılışına sahiptir. Dünyada temel olarak Türkiye (yayılış merkezinin kalbi ve ana kalesi), Kuzey Kafkasya (Rusya), Ermenistan ve Azerbaycan dağlarında çok lokal popülasyonları bulunur.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının dağlık geçiş kuşaklarını ve mikroklimatik vadilerini gösteren en asil imza karakterlerdendir. Ülkemizde özellikle Orta Karadeniz ardı geçiş kuşağı (tip lokalitesi olan Amasya, Tokat, Çorum, Gümüşhane), Doğu Karadeniz'in güney kurak vadileri (Bayburt), İç Anadolu'nun kuzeydoğu şeridi (Sivas dağları) ile Doğu Anadolu Bölgesi'nin kuzey/batı yüksek vadilerinde son derece lokal ama kararlı popülasyonları mevcuttur. Batı ve güney sahil şeritlerinde kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte genel olarak LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisinde değerlendirilse de, dünya üzerindeki yayılışı spesifik kalkerli vadi sistemlerine izole olduğundan yerel düzeyde biyocoğrafik bir hassasiyet taşır. Kalkerli yamaçlardaki kontrolsüz taş ocağı ve madencilik faaliyetleri, baraj projeleri nedeniyle dar vadi tabanlarının su altında kalması, aşırı otlatma baskısı ve iklim krizine bağlı mikroklimatik nem değişimleri lokal kolonileri dönemsel olarak tehdit edebilir.