Çokgözlü Hayal Mavisi

Çokgözlü Hayal Mavisi (Polyommatus pierceae / Pierce's Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Doğu Anadolu'nun sarp dağ silsilelerinden Zagros sıradağlarına kadar uzanan, endemizm oranı yüksek Alpin ekosistemlerine sıkışmış, faunamızın en niş, en gizemli ve adeta bir hayal gibi nadir kalıntı (relikt) sakinlerindendir.

Polyommatus cinsinin kromozom sayıları ve sıra dışı türleşme hızıyla evrimsel biyolojinin en dinamik ve kaotik sahalarından birini oluşturan Agrodiaetus (Anadolu Kahverengi Çokgözlüleri) alt cinsine ait olmasına rağmen; bu takson, erkek bireylerinin o benzersiz, gerçeküstü açık turkuaz/gümüşi yeşil parıltılı atlasıyla alt cinsin klasik esmer tonlarını yerle bir eden en seçkin yüksek dağ prestij elemanlarındandır.

Taksonomi ve Tarihçe

• Bilimsel Adı: Polyommatus pierceae (Lukhtanov & Dantchenko, 2002) - Rus evrimsel biyolog ve lepidopteristler Vladimir Lukhtanov her Alexander Dantchenko tarafından, moleküler ve sitogenetik karyotip (kromozom yapısı) analizleri esnasındaki sıra dışı farklılığın keşfedilmesiyle dünya literatürüne kazandırılmıştır. Birçok modern filogenetik kaynakta Agrodiaetus pierceae olarak da sınıflandırılır.
• Tür Epifetindeki Bilimsel Vefa: Türün epifeti olan pierceae, Lycaenidae familyasının genitalia (genital organ) morfolojisi ve mikroskop altı anatomik yapıları üzerine yaptığı köklü çalışmalarla Palearktik lepidopterolojiye muazzam katkılar sunmuş olan İngiliz araştırmacı F. N. Pierce'ın anısına ve bilimsel mirasına doğrudan bir saygı duruşudur.
• Türkçe İsminin Şiirsel Karşılığı ("Hayal Mavisi"): Arazide sarp, geçit vermez Alpin yamaçlarda çok dar ve izole koloniler halinde uçması, bulunmasının olağanüstü sabır gerektirmesi ve erkeklerinin güneş altındaki o uçucu, janjanlı narin renk geçişleri sebebiyle Türk literatüründe "Hayal Mavisi" adıyla taçlandırılmıştır. kelebekler.com.tr  mimarimizin en şiirsel prestij karakterlerinden biridir.

Morfolojik Tanım ve Ayırıcı Teşhis Kriterleri

• Kanat Açıklığı: Genellikle 28–32 mm arasında değişen, son derece kompakt, atletik ve mukavemetli bir morfolojiye sahiptir. Ağaç sınırının üzerindeki o dondurucu Alpin fırtınalara karşı yer seviyesine sımsıkı yakın uçabilecek düzeyde lifli ve kalın bir toraks (göğüs) kas mimarisi barındırır.

Akrabalarından (Agrodiaetus Üyelerinden) Kesin Teşhis Kriterleri

Arazide sympatric (aynı coğrafyayı paylaşan) uçabildiği diğer mavi Agrodiaetus üyelerinden (özellikle Polyommatus vanensis, P. cyaneus ve P. dama) şu 3 kesin mikromorfolojik kriterle laboratuvar netliğinde ayrılır:

1. Altın Kural (Gerçeküstü Açık Gümüşi Yeşil / Turkuaz Parıltı - Mutlak Teşhis): Erkek bireylerin kanat üst yüzeyi, klasik bir gök mavisi veya koyu kobalt mavisi değildir. Karakteristik olarak olağanüstü açık, ipeksi, metalik gümüşi bir turkuaz / parıldayan soluk buz yeşili atlasla kaplıdır. Güneş ışığının geliş açısına göre kanat üstü adeta bir "hayal" gibi gümüş griden narin açık mavi-yeşile doğru kırılır. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca pürüzsüz, belirgin ince siyah bir hat uzanır ve saçaklar saf kar beyazıdır. Dişiler ise tamamen mavi pullardan arındırılmış masif, mat, dumanlı bir koyu çikolata kahverengisidir.
2. Arka Kanat Altındaki Kılıç Beyazı Şeridin Karakteri: Kanat alt yüzeyi dumanlı sıcak bir tarçın kahvesi, fildişi-bej veya doymuş sütlü çikolata esmerliği zemin rengine sahiptir. En büyük kararlı teşhis karakteri; arka kanat alt yüzeyinin tam merkezinden (diskal hücreden) başlayıp dış kenara doğru keskin bir kılıç gibi uzanan saf beyaz, parlak, kesintisiz bir postdiskal şeridin (beyaz radyal çizgi) yer almasıdır. Bu çizgi takson genelinde son derece düzgün ve nettir.
3. Turuncu Renk Reddi ve Temiz Marjin: Arka kanat alt yüzeyinin dış marjin (kenar) hatlarında, Plebejus veya Polyommatus icarus'ta görülen o canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kenar tamamen düz, desensiz ve dumanlı gri-kahverengi benek dizisinden ibarettir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) ekstrem düzeyde dar ve spesifik olan, karasal iklimin kireçtaşlı (kalkerli) ve volkanik yüksek dağ yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) Alpin step uzmanıdır. Alçak rakımlı sahil ovalarından ve nemli ormanlardan tamamen uzak durur. Genellikle 1800 metreden başlayıp 2500 metre Alpin zirve kuşaklarına kadar uzanan:

• Doğu Anadolu karakterli çıplak kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, çorak tebeşirli dik şevler ve erozyon vadileri,
• Kuru, az otlu, taşlık, çakıllı ve rüzgara açık Alpin dağ meraları, yüksek dağ geçit hatları,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan odunsu, bodur ve dikenli geven topluluklarının (Astragalus) kalkerli toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Geven Sürgünlerinde ve Patikalarda Ultra Hızlı Zikzak Uçuş: Çokgözlü Hayal Mavisi, havada asla süzülmez ve geniş alanlara dağılmaz. Tüm ömür aktivitesi, konukçu dikenli geven çalılarının bulunduğu dar bir mikrolokal hava sahasına (~20-30 metrelik alan) mutlak suretle kilitlidir. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur dağ otlarının ve gevenlerin hemen üzerinden adeta bir mermi gibi olağanüstü hızlı, keskin ve ani zikzaklar çizen hırçın bir uçuş mekaniğine sahiptirler. Bulutlu ve rüzgarlı anlarda kendilerini doğrudan geven dikenlerinin tabanına sımsıkı kapatarak saniyeler içinde kamufle olurlar.
• Termal Isınma ve Mineral Tutkusu: Yüksek dağların o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya çıplak taşlara 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar; bu esnada erkeklerin o ipeksi metalik gümüşi turkuaz atlası göz kamaştırıcıdır. Alpin meralarda açan bodur yabani dağ kekiği ve civanperçemi çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda minik parıldayan öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Alpin vejetasyonun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler rakıma ve karların erime ritmine bağlı olarak yalnızca Temmuz başından Ağustos ortasına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayının ikinci yarısıdır. Ağustos ayı sonu itibariyle dondurucu fırtınaların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak Alpin step her meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası dikenli/odunsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından yüksek Alpin kireçtaşlı yamaçlarda can bulan etli, bodur, dikenli bazı lokal Astragalus (Geven) türlerinin taze yaprak sürgünleri ve etli çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan dikenli geven bitkisinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli açık çimen yeşili / koyu yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu renkli narin sırt çizgileri taşır. Gevenin taze küçük yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları ve pupaları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius veya Formica cinsi karıncaları pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına, parazitoidlere ve avcı böceklere karşı meralarda korurlar.

• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, karasal bozkırın metrelerce kar altında kaldığı dondurucu kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda karların erimesiyle kozayı yırtarak erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Ekstrem düzeyde dar, parçalı ve spesifik bir Transkafkasya - İran-Turan dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada esas olarak Doğu Anadolu dağlarından başlayıp Kuzeybatı İran'ın sarp karasal dağ meralarına (Zagros ve Elbruz sıradağ geçiş hatlarına) izole olmuştur. Batı, Orta ve Kuzey Avrupa ovalarında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Van ve Hakkari Zirveleri): Anadolu coğrafyasının İran-Turan fitocoğrafya bölgesiyle kurduğu köklü ekolojik bağları gösteren en elit prestij karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen Doğu Anadolu'nun en doğu, yüksek karasal kireçtaşlı sıradağ silsilelerine kilitlenmiştir. Özellikle Van Gölü Havzası (Gevaş Artos Dağı sarp şevleri, Başkale yüksek meraları, Tendürek etekleri) ve Hakkari (Cilo dağ silsilesi yüksekleri, Yüksekova geçiş hatları) 1800-2500 metreler arasında son derece lokal ama kararlı izole kolonileri mevcuttur. Batı Anadolu sahil ovalarında ve Trakya'da görülmesi imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı step habitat yapısı ve dar orjin kuşağı nedeniyle LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step ve geven habitatlarının kırılganlığı, sınır hatlarına sıkışmış dar coğrafi yapısı ve tek kuşaklı döngüsü sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti, nadirliği ve izleme önceliği EN ÜST SAFHADA olan koruma öncelikli imza taksonlardandır.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, kireçtaşlı Alpin dağlık şevlerde açılan kontrolsüz taş ocakları, kalker ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz dağ madenciliği yüzünden patlatılarak konukçu bodur geven topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı koyun/keçi otlatma baskısı (geven çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların her bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.