Çokgözlü Kunçhuy Mavisi

Çokgözlü Kunçhuy Mavisi (Polyommatus schuriani), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatus oymağının (Agrodiaetus alt cinsinin); Türkiye coğrafyasının yarı kurak İç ve Doğu Anadolu dağ steplerine endemik, yaz ortası fenolojisine sahip, sitogenetik açıdan paha biçilemez lokal bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus schuriani (Rose, 1978) - Alman lepidopterist Klaus Rose tarafından tanımlanmıştır. Tür epifeti olan "schuriani", Palearktik bölge kelebek taksonomisine ve özellikle Lycaenidae biyolojisine önemli katkılarda bulunmuş olan saygın Alman entomolog Klaus Schurian’a ithafen verilmiştir.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 32–36 mm arasındadır. Kompakt, narin ama karasal dağ geçitlerindeki sert termal rüzgarlara karşı toprağa yakın uçabilecek düzeyde tıknaz ve atletik bir toraks kas yapısına sahiptir. Gövde üst yüzeyde koyu füme, alt yüzeyde ise grimsi gür tüylerle bezelidir. Frontal bacaklar pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabalarından (Polyommatus menalcas ve Diğer Agrodiaetus Türlerinden) Kesin Teşhis Kriterleri

 Agrodiaetus alt cinsinin en karakteristik "mavi-yeşil" / "gümüşi-turkuaz" serisine aittir. Laboratuvar netliğinde ve makro fotoğraf düzeyinde şu 3 altın teşhis kriteriyle pürüzsüzce ayrılır:

1. Altın Kural (Erkek Üst Yüzey Metalik Pastel Mavi-Yeşili - Mutlak Teşhis): Erkek bireylerin kanat üst yüzeyi saf kobalt mavisi değil, parıldayan, olağanüstü metalik, pastel bir gümüşi-turkuaz / yeşilimsi-mavi (silvery greenish-blue) renk tonuna sahiptir. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca uzanan siyah çizgi bandı son derece ince ve nettir. Saçaklar saf kar beyazıdır.
2. Dişilerde Tek Renk Karasal Toprak Maskesi: Dişi bireyler, erkeklerin o parıltılı mavi-yeşil pullarını tamamen reddetmiştir. Kanat üst yüzeyleri hiçbir parlaklık barındırmayan homojen, mat, dumanlı bir çikolata kahverengisi / koyu toprak rengi pullarla kaplıdır. Kanat tabanlarında çok hafif mavi tozlanma görülebilir.
3. Kanat Alt Yüzeyi ve Beyaz Kama Şeridi Anatomisi: Arka kanat alt yüzeyi doymuş bir tarçın kahvesi, koyu fildişi-gri veya sütlü kahve zemin rengine sahiptir. Kanat merkezinden dışa doğru uzanan o meşhur beyaz radyal şerit (kama çizgisi) pürüzsüz, net ve kalındır. Kanat altı kenarlarında turuncu leke serisi barınmaz; siyah beneklerin etrafı net beyaz halkalarla çevrilidir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) dar olan, karasal iklimin kireçtaşlı ve jipsli (alçılı) toprak yapısına bağımlı mutlak bir karasal yüksek step uzmanıdır. Nem oranı aşırı yüksek sahil düzlüklerinden ve gür kapalı orman derinliklerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1200 metreden başlayıp 2000 metre dağlık geçiş kuşaklarına kadar uzanan:

• İç ve Doğu Anadolu karakterli kuru bozkırlar, çorak kireçtaşlı (kalkerli) ve jipsli tepeler, erozyon şeridi kayalık yamaçlar,
• Çakıllı ve taşlık rüzgara açık kuru dağ vadileri, seyrek çalı sınırları ve Alpin meralar,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan yabani korunga ve geven topluluklarının toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneşli güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Alçaktan Akan, Seri ve Hızlı Zikzak Uçuş Mekaniği: Havada asla yükselmez; bozkırda esen sert rüzgarlara karşı yer seviyesine olağanüstü yakın (~10-30 cm yükseklikte), bodur dağ otlarının hemen üzerinden kararlı ve keskin zikzaklar çizerek akan seri bir uçuş mekaniğine sahiptirler. Erkekler meraları bu ritimle tarayarak taşlar üzerinde oturan kahverengi dişileri ararlar. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan kuru toprak veya taşların üzerine bırakıp kanatlarını sımsıkı kapatarak kserofil alt yüzeyleri sayesinde saniyeler içinde kamufle olurlar.
• Termal Isınma ve Nektar Tutkusu: Karasal coğrafyanın o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya taşa 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar. Bozkır meralarında açan bodur yabani dağ kekiği, civanperçemi ve adaçayı çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin): Bozkır vejetasyonunun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda KESİN AND KARARLI OLARAK yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler.
  • Ergin bireyler coğrafyanın sıcaklığına ve rakıma bağlı olarak yalnızca Haziran sonundan Ağustos başına kadar (popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır) aktif uçuşta görülebilirler. Ağustos ayı ortası itibariyle dondurucu fırtınaların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak step ve meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası otsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından kurak ve jipsli yamaçlarda can bulan yabani Onobrychis (Korunga) türleri (Özellikle Onobrychis cornuta / Boynuzlu korunga) ve bazı etli, bodur Astragalus (Geven) sürgünleri ile çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli yumurtalarını doğrudan konukçu bitkinin taze tomurcuk hatlarına veya yaprak tabanlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli mat çimen yeşili / koyu yeşil bir gövdeye sahiptir. Bitkinin taze yeşil yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla dağ karıncalarını cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına ve avcı böceklere karşı meralarda korurlar.

• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, karasal bozkırın metrelerce kar altında kaldığı dondurucu kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış (Mutlak Ulusal Endemik): Dünya üzerindeki yayılışı olağanüstü dar, parçalı ve spesifik olan gerçek bir Türkiye (Anadolu) Endemiğidir. Dünyanın başka hiçbir ülkesinde, komşu coğrafyalarda veya Avrupa'da kesinlikle bulunmaz. Küresel biyoçeşitlilik mirası için Anadolu'nun en kıymetli tapu senetlerinden biridir.
• Türkiye Dağılışı (Anadolu Alçı ve Kalker Stepleri): Ülkemizde yayılışı tamamen İç Anadolu ve Doğu Anadolu geçiş kuşağının o karasal jipsli ve kireçtaşlı sıradağ silsilelerine kilitlenmiştir. Özellikle Sivas (jipsli çorak tepeler, sarp erozyon şevleri), Kayseri, Malatya (Hekimhan, Darende geçiş hatları), Erzincan, Tunceli dağlık alanları ve Niğde Aladağlar eteklerinde 1200-2000 metreler arasında son derece lokal ve dar sığınak odaklarında mevcuttur. Anadolu'nun batısında, Trakya'da ve sahil ova merkezlerinde görülmesi biyolojik olarak imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte olağanüstü dar bir dünya yayılımına ve kırılgan lokal kolonilere sahip olması nedeniyle doğrudan VU (Vulnerable - Hassas) / EN (Endangered - Tehlike Altında) sınırındadır; ulusal ve küresel düzeyde koruma önceliği en yüksek imza taksonlar arasındadır.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, jipsli ve çorak step vadilerinin taş ocakları, alçı ocakları, çimento fabrikaları ve kontrolsüz madencilik yüzünden dinamitlerle patlatılarak tamamen yok edilmesi, konukçu bitki topluluklarının kökten kazınmasıdır. Yol genişletme, altyapı faaliyetleri ve meralarda yapılan erken/aşırı keçi-koyun otlatma baskısı (bitki sürgünlerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ezilmesi), bu narin ulusal endemimizin geleceğini doğrudan ve trajik şekilde tehdit etmektedir.