Sertavul Çokgözlüsü

Sertavul Çokgözlüsü (Polyommatus sertavulensis / Sertavul Blue Argus), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Anadolu coğrafyasına endemik, ismini İç Anadolu’yu Akdeniz’e bağlayan o meşhur dağ geçidinden alan, sitogenetik ve evrimsel açıdan paha biçilemez bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Polyommatus cinsinin kromozom modifikasyonları ve olağanüstü türleşme hızıyla evrimsel biyolojinin en dinamik laboratuvarlarından birini oluşturan Agrodiaetus (Anadolu Kahverengi Çokgözlüleri) alt cinsine ait olmasına rağmen, bu takson erkek bireylerindeki sıradışı, parlak ve hipnotik gümüşi gök mavisi pullarla alt cinsin masif kahverengi ezberini sarsan en prestijli Toros endemiklerimizdendir.

Taksonomi ve Tarihçe

• Bilimsel Adı ve Tanımlanma: Polyommatus sertavulensis (Carbonell, 1998) - Fransız lepidopterist Frédéric Carbonell tarafından Orta Toroslar'ın en kritik, en sert geçiş koridoru olan Sertavul Geçidi ve çevresinden toplanan örnekler üzerinden tanımlanarak dünya doğa tarihine kazandırılmıştır. Birçok modern filogenetik kaynakta Agrodiaetus sertavulensis olarak da sınıflandırılır.
• Tür Epifetinin ve Türkçe Adının Anlamı: Türün epifeti ve Türkçe ismi, kelebeğin yeryüzünde ilk keşfedildiği ve sığındığı yegane habitata —Karaman ile Mersin sınırında yer alan, İç Anadolu bozkır iklimi ile Akdeniz ikliminin dikey olarak çarpıştığı Sertavul Geçidi'ne ($1650\text{ m}$)— doğrudan çok asil ve lokalize bir coğrafi atıftır.

Morfolojik Tanım ve Ayırıcı Teşhis Kriterleri

• Kanat Açıklığı: Genellikle 28-32 mm arasındadır. Kompakt, Sertavul ve çevre dağ kütlelerinde esen o hırçın, dikey termal fırtınaları yırtarak çok seri nokta dikey dalışlar yapabilecek düzeyde son derece kalın, lifli ve güçlü bir toraks kas mimarisine sahiptir. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

İkiz Akrabalarından (Agrodiaetus Üyelerinden) Kesin Teşhis Kriterleri

Arazide Toroslar boyunca sympatric (aynı coğrafyayı paylaşan) uçabildiği diğer mavi Agrodiaetus üyelerinden (özellikle Polyommatus cilicius ve P. baytopi kompleksleri) şu 3 kesin morfolojik kriterle karakterize edilir:

1. Altın Kural (Erkek Üst Yüzey Metalik Gümüşi Gök Mavisi - Mutlak Teşhis): Alt cinsindeki masif kahverengi üyelerin aksine, erkek bireyler büyüleyici bir renk taşır. Kanat üst yüzeyi derin bir lacivert değil; son derece parlak, ipeksi, metalik ve hafif gümüşi parıltılı bir açık gök mavisi / buz mavisi pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca pürüzsüz, jilet keskinliğinde son derece ince siyah bir hat uzanır ve saçaklar saf kar beyazıdır. Dişiler ise mavi pullardan tamamen arındırılmış masif, mat, dumanlı bir koyu çikolata kahverengisidir.
2. Arka Kanat Altındaki Kılıç Beyazı Şerit (Kritik Teşhis): Kanat alt yüzeyi dumanlı tarçın kahvesi, fildişi-bej veya doymuş sütlü kahve zemin rengine sahiptir. En büyük kararlı teşhis karakteri; arka kanat alt yüzeyinin tam merkezinden (diskal hücreden) başlayıp dış kenara doğru keskin bir kılıç gibi uzanan saf beyaz, parlak, jilet keskinliğinde kesintisiz bir postdiskal şeridin (beyaz radyal çizgi) yer almasıdır.
3. Turuncu Renk Reddi ve Pürüzsüz Marjin: Arka kanat alt yüzeyinin dış marjin (kenar) hatlarında, Plebejus veya Polyommatus icarus'ta görülen o canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kenar tamamen düz, desensiz ve dumanlı gri-kahverengi benek dizisinden ibarettir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) ekstrem düzeyde dar ve spesifik olan, Akdeniz iklimi ile İç Anadolu karasallığının çarpıştığı kireçtaşlı (kalkerli) yüksek dağ yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) Toros step uzmanıdır. Sahilin aşırı nemli maki ve orman dokusundan kaçarak, Toroslar'ın üst geçiş şeritlerindeki kurak, çorak ve dik yamaçlara sığınmıştır. Genellikle 1400 metreden başlayıp 2000 metre geçiş kuşaklarına kadar uzanan:

• Orta Toroslar karakterli çıplak kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, çorak tebeşirli dik şevler ve kanyon çeperleri,
• Kuru, az otlu, taşlık ve rüzgara açık Alpin meralar, yüksek dağ geçit hatları,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan odunsu, bodur ve dikenli geven topluluklarının (Astragalus) kalkerli toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Toprağa Sıfır, Patlayıcı ve Çok Hızlı Zikzak Uçuş Mekaniği: Sertavul Çokgözlüsü, havada asla süzülmez ve geniş alanlara dağılmaz. Tüm ömür aktivitesi, konukçu dikenli geven çalılarının bulunduğu dar bir mikrolokal hava sahasına (~30 metrelik alan) mutlak suretle kilitlidir. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur dağ otlarının ve gevenlerin hemen üzerinden adeta bir mermi gibi olağanüstü hızlı, keskin ve ani zikzaklar çizen hırçın bir uçuş mekaniğine sahiptirler. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan geven dikenlerinin tabanına sımsıkı kapatarak saniyeler içinde kamufle olurlar.
• Termal Isınma ve Mineral Tutkusu: Toroslar'ın sabah ayazlarını hızla aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya çıplak taşlara 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar; bu esnada erkeklerin o ipeksi gümüşi mavi atlası göz kamaştırıcıdır. Alpin meralarda açan bodur yabani dağ kekiği ve civanperçemi çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda minik mavi öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Toros vejetasyonunun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler rakıma ve mikroklimaya bağlı olarak yalnızca Haziran sonundan Ağustos başına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır. Ağustos ayı ortası itibariyle ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak Toros step ve meralarının karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası dikenli/odunsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından yüksek Toros yamaçlarında can bulan etli, bodur, dikenli bazı lokal Astragalus (Geven) türlerinin taze yaprak sürgünleri ve etli çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan dikenli geven bitkisinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli açık çimen yeşili / koyu yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu renkli narin sırt çizgileri taşır. Gevenin taze küçük yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları ve pupaları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius veya Formica cinsi karıncaları pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına, parazitoidlere ve avcı böceklere karşı meralarda korurlar.

• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, dondurucu Toros kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda karların erimesiyle kozayı yırtarak erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel ve Ulusal Dağılış (Toros Endemizmi): Küresel ölçekte TÜRKİYE ENDEMİĞİDİR. Anadolu coğrafyasının güney sıradağ silsilelerindeki biyoçeşitlilik gücünü ve evrimsel zenginliğini gösteren en prestijli noktasal endemik karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen Orta Toroslar'ın İç Anadolu geçiş kuşağına (Özellikle Karaman'ın güney şeritleri, Sertavul Geçidi ve çevresi ile Mersin'in Mut ilçesinin yüksek dağlık şevlerine) kilitlenmiştir. Belirlenen bu mikroskobik lokal Toros odaklarının dışında dünyanın hiçbir yerinde görülmesi kesinlikle imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte olağanüstü dar bir coğrafi geçide ve sıradağ bloğuna izole olması, parçalı ve dar bir Alpin lokalizasyon göstermesi nedeniyle ulusal ve küresel düzeyde ekolojik hassasiyeti ve izleme önceliği en üst safhada (NT/VU sınırında ama nokta endemizmi nedeniyle kırmızı alarm düzeyinde) olan imza türlerdendir.
• Lokal Tehdit Faktörleri: Yayılım alanı sarp Toros geçiş şevlerine sıkıştığı için habitat üzerindeki insan kaynaklı en ufak bir olumsuz müdahale lokal popülasyonları doğrudan kırılmaya sürükleyebilir. En büyük başat tehditler:
  • Sertavul Geçidi koridoru boyunca yapılan karayolu genişletme, altyapı faaliyetleri, taş ocakları ve kalker ocakları yüzünden patlatılarak konukçu bodur geven topluluklarının ve tabandaki o narin karınca yuvalarının dozerlerle kökten kazınması,
  • Toros meralarında yapılan kontrolsüz, erken ve aşırı küçükbaş otlatma baskısı (geven çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.