Çokgözlü Menekşe Mavisi

Çokgözlü Menekşe Mavisi (Polyommatus thersites / Chapman’s Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; çiçek zengini kuru meraları, korunaklı vadi tabanlarını ve güneşli korunga tarlalarını kendine yurt edinmiş, narin ama morfolojik açıdan kelebek dünyasının en büyük taksonomik bulmacalarından birini oluşturan çok özel bir mavi kelebek türümüzdür.

Yaygın akrabası Çokgözlü İkarus (P. icarus) ile arazide sırt sırta uçacak kadar büyük bir benzerlik gösterse de, erkek bireylerinin kanat üst yüzeyindeki o asil menekşe parıltısı, ön kanattaki koku pulları ve korunga bitkisine olan mutlak bağımlılığı ile Kanat alt yüzeyi boz-gri veya açık kahverengi olup karakteristik göz lekeleri taşır; Polyommatus icarus türünden ön kanat alt yüzeyinde bazal beneklerin bulunmamasıyla kolayca ayırt edilir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Polyommatus thersites (Cantener, 1835)
• Kanat Açıklığı: Genellikle 26–32 mm arasındadır. Orta büyüklükte, narin yapılı fakat oldukça hareketli bir mavi kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhes (İkarus ile Kritik Farklar)

• Erkek Birey Kanat Üstü (Menekşe Parıltısı): Erkekleri arazide muazzam bir görsel şölen sunar. Kanat üst yüzeyi, İkarus'un saf gökyüzü mavisinden farklı olarak, hafif leylak/menekşe tonları barındıran, derin ve parlak bir mavi renktedir. Kanat dış kenarındaki siyah marjinal çizgi saç kılı kadar incedir ve kanat saçakları (kirpikleri) tertemiz, saf kesintisiz beyazdır.
• Androkoniyal Pullar (En Büyük Kanıt): Erkeklerin ön kanat üst yüzeyinin taban ve orta kısımlarında, İkarus'ta asla bulunmayan mikroskobik koku pulları (androkonya) yer alır. Bu pulların varlığı, taze erkek bireylerde kanat tabanına dikkatli bakıldığında hafif dumanlı/mat bir kadifemsi doku yaratır.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler erkeklerden tamamen farklı olarak kahverengi ağırlıklıdır. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengidir; ancak tabana yakın bölgelerde bazen hafif mavi pullanmalar seçilebilir. Her iki kanat dış kenarı boyunca canlı turuncu renkli yarımay lekeleri (ay bandı) muntazam bir hat şeklinde dizilidir.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Zemin rengi erkeklerde açık kurşuni boz-gri, dişilerde ise daha sıcak bir sütlü kahve tondadır. Ön kanat altında, taban ile ortadaki diskal leke arasında bazal benekler (taban benekleri) KESİNLİKLE BULUNMAZ. İşte bu en kritik ayırt edici anahtardır: Kanat altı neredeyse tamamen İkarus'a benzerken, ön kanat altındaki o iki küçük taban beneğinin eksik olması, bu türü Çokgözlü İkarus'tan (P. icarus) ayıran en net ve pratik makroskopik kriterdir. Arka kanat altında ise fildişi-beyazı narin bir kama çizgisi uzanır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Aşırı nemli, kapalı orman içlerinden tamamen uzak durur; güneş alan, sıcak ve larval konukçu bitkisi olan korungaların bolca yetiştiği kurakçıl alanları seçer. Genellikle deniz seviyesinden başlayıp 2100 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kurak ve yarı kurak dağ bozkırları, yüksek meralar ve taşlık otlaklar,
• Yol kenarları, tarla sınırları ve özellikle yabani veya tarımı yapılan korunga (Onobrychis) tarlaları,
• Güneşli, kuru ve çiçek zengini açık vadi tabanları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Korunga Tutkusu ve Uçuş: Uçuş karakteri yere oldukça yakın, narin ama hızlı zikzaklar doludur. Günün büyük kısmını korunga çiçeklerinin etrafında uçarak, dişileri arayarak ya da nektar emerek geçirirler. Akşamüstü hava serinlediğinde ot saplarının üzerine baş aşağı konarak uyku moduna geçerler.
• Mineral Beslenmesi: Erkek bireyler, yaz aylarının sıcak günlerinde dağ patikalarındaki nemli topraklardan, çamurlu su kenarlarından veya hayvan gübrelerinden mineral emmek için diğer mavi kelebeklerle birlikte (Mud-puddling) toplu ve yoğun kümeler oluştururlar.
• Fenoloji (Çift Kuşaklılık): Ekolojik adaptasyonu oldukça başarılıdır; yılda iki (bazen korunaklı güney bölgelerinde üç) kuşak geliştirirler. Ergin bireyler ilk olarak Mayıs başından Haziran ortasına kadar, ikinci kuşak olarak ise Temmuz ortasından Eylül ortasına kadar (popülasyon zirveleri Haziran başı ve Ağustos ortasıdır) arazide uçarken görülebilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları diğer pek çok mavi kelebek gibi geniş bir baklagil listesine sahip değildir; beslenme tercihinde olağanüstü derecede seçicidir ve Baklagiller (Fabaceae) familyasından neredeyse tamamen Korunga (Onobrychis) cinsine bağımlıdır. En yaygın konukçuları:
  • Onobrychis viciifolia (Adi korunga)
  • Türkiye dağ bozkırlarındaki diğer yabani Onobrychis türleri.
• Gelişim ve Karınca Ortaklığı: Dişiler narin, beyaz ve üzeri gözenekli yumurtalarını korunga bitkisinin taze yaprak altlarına veya tomurcuk diplerine tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul, sümüklüböcek formunda ve koyu çimen yeşili tonlarındadır. Tırtıllar, arkalarında salgıladıkları tatlımsı sıvı sayesinde karıncalar (Lasius, Formica, Myrmica, Tapinoma cinsleri) ile çok sıkı bir ortak yaşam (mirmekofili) geliştirirler. Karıncalar bu salgıyı tüketirken karşılığında tırtılı parazit yaban arılarına ve avcılara karşı canla başla savunurlar. Son kuşaktan çıkan tırtıllar kışı larva evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Güney ve Orta Avrupa coğrafyası (İspanya'dan Balkanlar'a ve Ukrayna'ya), Fas, Türkiye, Ortadoğu, Kafkasya, Transkafkasya, İran ve Orta Asya hattı boyunca Tian Shan dağlarına kadar uzanan geniş bir Batı Palearktik yayılma alanına sahiptir.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının bozkır ve korunga bitki örtüsü bütünlüğünü en iyi yansıtan türlerdendir. Ülkemizde Marmara, Ege ve Akdeniz'in iç dağlık şeritleri, İç Anadolu Bölgesi'nin tamamı, Doğu Anadolu Bölgesi'nin tüm bozkır vadileri ile Güneydoğu Anadolu'nun yüksek platolarında son derece kararlı, yaygın ve sağlıklı popülasyonlara sahiptir. Aşırı nemli ve yoğun yağış alan Doğu Karadeniz sahil şeridinin düzlüklerinde görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Türkiye genelinde korunga tarımının ve yabani korunga bozkırlarının yaygınlığı sayesinde nesli tamamen güvendedir. Ancak doğal bozkır alanlarının tamamen tıraşlanarak monokültür tarıma açılması ve yoğun kimyasal pestisit (böcek ilacı) kullanımı lokal vadilerdeki kolonileri dönemsel olarak olumsuz etkileyebilir.