Wagner’in Çokgözlüsü

Wagner’in Çokgözlüsü (Polyommatus wagneri / Wagner's Blue Argus), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Doğu Anadolu dağ bloklarından Transkafkasya ve Kuzeybatı İran’a kadar uzanan, sarp ve ekstrem karasal Alpin ekosistemlere kilitlenmiş kalıntı (relikt) sakinlerindendir.

Polyommatus cinsinin kromozom modifikasyonları ve olağanüstü türleşme hızıyla evrimsel biyolojinin en dinamik laboratuvarlarından birini oluşturan Agrodiaetus (Anadolu Kahverengi Çokgözlüleri) alt cinsine ait olmasına rağmen, bu takson erkek bireylerindeki sıradışı ve hipnotik parıltılı derin gök mavisi pullarla alt cinsin masif kahverengi ezberini sarsan en asil Doğu Alpin elemanlardandır.

Taksonomi ve Tarihçe

• Bilimsel Adı: Polyommatus wagneri (Forster, 1956) - Alman entomolog ve lepidopterist Walter Forster tarafından tanımlanmıştır. Birçok modern sitogenetik ve filogenetik kaynakta Agrodiaetus wagneri olarak da sınıflandırılır.
• Tür Epifetinin Anlamı: Türün epifeti olan "wagneri / Wagner'in", 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarında Palearktik bölgenin, özellikle de Yakın Doğu ve Anadolu'nun zengin böcek faunası üzerine çok kıymetli arazi çalışmaları yürütmüş ve tip örnekler toplamış olan Alman doğa araştırmacısı ve entomolog Franz Wagner’e doğrudan çok asil bir saygı ve vefa atfıdır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 28-32 mm arasındadır. Kompakt, son derece atletik ve Doğu Anadolu platolarının o en sert, dondurucu Alpin fırtınalarına karşı yer seviyesine sımsıkı yakın uçabilecek düzeyde kalın, güçlü ve lifli bir toraks kas mimarisine sahiptir. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabalarından (Agrodiaetus Üyelerinden) Kesin Teşhis Kriterleri

İrfan Bey, arazide morfolojik olarak birbirine aşırı benzeyen ve sympatric (aynı coğrafyayı paylaşan) uçabildiği diğer mavi Agrodiaetus üyelerinden (özellikle Polyommatus cyaneus ve P. daphnis) şu 3 kesin kriterle karakterize edilir:

1. Altın Kural (Erkek Üst Yüzey Derin ve Parlak Mavi - Mutlak Teşhis): Alt cinsindeki masif kahverengi üyelerin aksine, erkek bireyler göz alıcı bir renk taşır. Kanat üst yüzeyi soluk bir buz mavisi veya gümüşi mavi değil; son derece parlak, ipeksi, metalik ve nispeten derin/doymuş bir gök mavisi / canlı kobalt mavisi parıltılı pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca pürüzsüz, belirgin ince siyah bir hat uzanır ve saçaklar saf kar beyazıdır. Dişiler ise mavi pullardan tamamen arındırılmış masif, mat, dumanlı bir koyu çikolata kahverengisidir.
2. Arka Kanat Altındaki Kılıç Beyazı Şerit (Kritik Teşhis): Kanat alt yüzeyi dumanlı sıcak tarçın kahvesi, doymuş fildişi-bej veya sıcak sütlü çikolata esmerliği zemin rengine sahiptir. En büyük kararlı teşhis karakteri; arka kanat alt yüzeyinin tam merkezinden (diskal hücreden) başlayıp dış kenara doğru keskin bir kılıç gibi uzanan saf beyaz, parlak, jilet keskinliğinde kesintisiz bir postdiskal şeridin (beyaz radyal çizgi) yer almasıdır.
3. Turuncu Renk Reddi ve Temiz Marjin: Arka kanat alt yüzeyinin dış marjin (kenar) hatlarında, Plebejus veya Polyommatus icarus'ta görülen o canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kenar tamamen düz, desensiz ve dumanlı gri-kahverengi benek dizisinden ibarettir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) dar ve spesifik olan, karasal iklimin kireçtaşlı (kalkerli) ve volkanik yüksek dağ yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) Alpin step uzmanıdır. Sahil şeritlerinin nemli orman dokularından tamamen uzak durur. Genellikle 1600 metreden başlayıp 2500 metre Alpin zirve kuşaklarına kadar uzanan:

• Doğu Anadolu ve Kafkasya karakterli çıplak kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, çorak tebeşirli dik şevler ve erozyon vadileri,
• Kuru, az otlu, taşlık, çakıllı ve rüzgara açık Alpin dağ meraları, yüksek dağ geçitleri,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan odunsu, bodur ve dikenli geven topluluklarının (Astragalus) kalkerli toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Toprağa Sıfır, Patlayıcı ve Çok Hızlı Zikzak Uçuş Mekaniği: Wagner’in Çokgözlüsü, havada asla süzülmez ve geniş alanlara dağılmaz. Tüm ömür aktivitesi, konukçu dikenli geven çalılarının bulunduğu dar bir mikrolokal hava sahasına (~30 metrelik alan) mutlak suretle kilitlidir. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-20 cm yükseklikte), bodur dağ otlarının ve gevenlerin hemen üzerinden adeta bir mermi gibi olağanüstü hızlı, keskin ve ani zikzaklar çizen hırçın bir uçuş mekaniğine sahiptirler. Bulutlu anlarda kendilerini doğrudan geven dikenlerinin tabanına sımsıkı kapatarak saniyeler içinde kamufle olurlar.
• Termal Isınma ve Mineral Tutkusu: Yüksek dağların o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya çıplak taşlara 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar; bu esnada erkeklerin o ipeksi metalik kobalt mavisi atlası göz kamaştırıcıdır. Alpin meralarda açan bodur yabani dağ kekiği ve civanperçemi çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda parıldayan minik mavi öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Alpin vejetasyonun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler rakıma ve karların erime ritmine bağlı olarak yalnızca Haziran sonundan Ağustos ortasına kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Temmuz ayıdır. Ağustos ayı ortası itibariyle dondurucu fırtınaların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak Alpin step ve meraların karakteristik Fabaceae (Baklagiller) familyası dikenli/odunsu elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Fabaceae familyasından yüksek Alpin kireçtaşlı yamaçlarda can bulan etli, bodur, dikenli bazı lokal Astragalus (Geven) türlerinin (Özellikle Astragalus onobrychis varyeteleri) taze yaprak sürgünleri ve etli çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan dikenli geven bitkisinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli açık çimen yeşili / koyu yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu renkli narin sırt çizgileri taşır. Gevenin taze küçük yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları ve pupaları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius veya Formica cinsi karıncaları pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına, parazitoidlere ve avcı böceklere karşı meralarda korurlar.

• On Aylık Ağır Pupa Hibernasyonu: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, karasal bozkırın metrelerce kar altında kaldığı dondurucu kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda karların erimesiyle kozayı yırtarak erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Sınırlı, parçalı ve spesifik bir Transkafkasya - İran-Turan dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada esas olarak Doğu Anadolu dağlarından başlayıp Ermenistan, Nahçıvan, Azerbaycan ve Kuzeybatı İran'ın sarp karasal dağ meralarına izole olmuştur. Batı, Orta ve Kuzey Avrupa ovalarında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Doğu Sınır Dağları): Anadolu coğrafyasının Kafkasya ve İran-Turan fitocoğrafya bölgesiyle kurduğu köklü ekolojik bağları gösteren en asil prestij karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen Doğu Anadolu'nun o yüksek karasal kireçtaşlı ve volkanik sıradağ silsilelerine kilitlenmiştir. Özellikle Kars (Sarıkamış yüksek meraları), Erzurum (Palandöken, Oltu ve İspir dağlık şeritleri), Erzincan, Ağrı ve Van Gölü havzası (Gevaş Artos Dağı sarp şevleri, Başkale, Tendürek etekleri) 1600-2500 metreler arasında son derece lokal ama kararlı izole kolonileri mevcuttur. Batı Anadolu sahil ovalarında ve Trakya'da görülmesi imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı step habitat yapısı ve dar orjin kuşağı nedeniyle LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step ve geven habitatlarının kırılganlığı, tek kuşaklı yapısı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve izleme önceliği yüksek bir taksondur.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, kireçtaşlı Alpin dağlık şevlerde açılan kontrolsüz taş ocakları, kalker ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz dağ madenciliği yüzünden patlatılarak konukçu bodur geven topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı koyun/keçi otlatma baskısı (geven çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.