Siirt Beneklimeleği

Siirt Beneklimeleği ya da dünya lepidopteroloji literatüründeki en bilinen adıyla Çöl Beyazı (Pontia glauconome / Desert White), Pieridae (Beyaz Kelebekler) familyasının Pierinae (Beyaz Melekler) alt familyasına ait Pierini oymağının; Afrika'nın en ekstrem çöl sınırlarından Arap Yarımadası'na, oradan Mezopotamya üzerinden Anadolu'nun en güney sarp kurak vadilerine sızmayı başarmış olağanüstü ekstrem, aşırı nadir, hiper-lokal ve ülkemiz faunası için tam anlamıyla paha biçilemez bir çöl kalıntısı (relikt) abidesidir.

Pontia cinsinin Türkiye coğrafyasındaki en izole, gözlemlenmesi en zor ve ekolojik istekleri en radikal üyesi olan bu çöl cengaveri; arka kanat alt yüzeyindeki o sarp, açık sarı-fildişi zemin üzerine oturtulmuş dumanlı hardal sarısı / soluk zeytuni damar grafiği, kavurucu çöl fırtınalarını toprağa sıfır yaran patlayıcı uçuş aerodinamiği ve kurakçıl rezede otlarına olan tavizsiz larval bağımlılığıyla kelebekler.com.tr platformunun biyoçeşitlilik tavanını tek başına zirveye çıkaracaktır.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Pontia glauconome (Klug, 1829) - Alman entomolog ve zoolog Johann Christoph Friedrich Klug tarafından Sina Çölü (Mısır) örnekleriyle tanımlanmıştır. Türün ismindeki "glauconome" ibaresi, Yunan mitolojisinde denizlerin ve sarp sığınakların narin koruyucusu olan su perisi Glauconome’ye doğrudan bir atıftır. Kelebeğin kavurucu çöl mikroklimasında adeta bir vaha esintisi gibi narin varlığı bu adlandırmayla kusursuz bir estetik kazanır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 35–45 mm arasındadır. Kompakt, son derece atletik, toraks kas yapısı çöl ve bozkır fırtınalarının zapt edilemez girdaplarına karşı mermi gibi uçabilecek düzeyde olağanüstü kalın, güçlü ve yüksek radyasyona dayanıklı esmer-kül grisi gür tüylerle bezelidir. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

Akrabalarından Kesin Teşhis Kriterleri (Soluk Çöl Grafiği)

Arazide ova meralarında uçan yaygın akrabası Pontia edusa (Beneklimelek) ve kurakçıl Pontia chloridice (Küçük Beneklimelek) ile karıştırılmaması için şu 3 altın laboratuvar kriterini uygulamak gerekir:

1. Altın Kural (Kanat Alt Yüzey Kriypsis Karakteri - Mutlak Teşhis): Akrabası P. edusa'da yeşil lekeler geniş ve amorf, P. chloridice'de ise parlak zümrüt yeşili radyal şeritler halindeyken; Pontia glauconome'nin arka kanat alt yüzeyi açık soluk sarı / fildişi zemin üzerine, damarlar boyunca uzanan son derece soluk, dumanlı bir hardal sarısı, açık zeytuni veya grimsi-yeşil narin şeritlerle bezelidir. Desenler keskin hatlı değil, adeta çöl kumu rengiyle bütünleşmiş narin ve pastel bir illüzyon (kriypsis) sunar.
2. İkinci Kural (Ön Kanat Diskal Leke ve Damar Ayrımı): Ön kanat üst yüzeyinin merkezindeki o simsiyah diskal leke bariz şekilde daha ince, dar ve küt hatlıdır. Bu siyah lekenin tam ortasından narin fildişi rengi bir damar çizgisi jilet gibi net bir biçimde geçerek lekeyi ikiye böler ve siyah lekenin dış kenarları kosta (ön kenar) pullarıyla pürüzsüzce erir.
3. Üçüncü Kural (Arka Kanat Üst Yüzey Netliği): Arka kanat üst yüzeyi, dişilerde bile akrabalarına kıyasla olağanüstü saf, temiz, dumanlı siyah pullardan uzak ve lekesizdir. Sadece dış kenar damar uçlarında minik, soluk füme noktalar taşır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri en uç sınırlarda (stenoek) olan, yüksek sıcaklık kararlılığına, aşırı kuraklığa ve çıplak kireçtaşlı sarp arazi yapısına bağımlı mutlak bir çöl ve semi-arid (yarı kurak) bozkır uzmanıdır. Nem oranı yüksek, kapalı ve zifiri karanlık orman derinliklerinden veya taban suyu yüksek nemli Karadeniz çayırlarından tamamen uzak durur. Genellikle 400 metreden başlayıp 1200 metre sıcak dağ geçiş kuşaklarına kadar çıkan:

• Mezopotamya karakterli aşırı kavurucu kurak bozkırlar, çıplak taşlık ve çakıllı sarp kanyon yamaçları, kalkerli dik şevler,
• Vejetasyon örtüsü olağanüstü zayıf, rüzgara açık çölümsü vadi tabanları ve erozyon şeridi kayalık hendekleri,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan yabani rezede otlarının gri çorak topraklar ve sarp kayalık çatlakları arasından fışkırdığı güneşli yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Toprağa Sıfır, Patlayıcı ve Zapt Edilemez Uçuş Mekaniği: Siirt Beneklimeleği, havada adeta bir kurşun gibi çok hızlı, agresif, ani keskin zikzaklar çizen hırçın bir uçuş mekaniğine sahiptir. Bozkırda esen sert ve sıcak rüzgarlara karşı havada asla yükselmezler; yer seviyesine olağanüstü yakın (~10-30 cm yükseklikte), adeta çıplak sıcak toprakların ve çakılların hemen üzerinden mermi gibi akarlar. Arazide uçarken onları kadraja almak ve durduğu anı yakalamak en üst düzey makro fotoğrafçılık maharetidir. En ufak bulut gölgesinde kendilerini sıcak çakıl taşlarının üzerine bırakıp kanatlarını sımsıkı kapatarak çöl kumu renkli alt yüzeyleri sayesinde saniyeler içinde tamamen görünmez olurlar.
• Termal Isınma ve Nektar Aşkı: Güneydoğu'nun erken bahar ve geç sonbahar ayazlarını aşmak için günün ilk ışıklarında kanatlarını tamamen kapatıp toprağa 45 derece açıyla yan yatırarak termal güneşlenme yaparlar. Çölümsü meralarda açan bodur yabani kekik, rezede çiçekleri, peygamberçiçekleri (Centaurea) ve devedikenlerinin nektarına sarsılmaz bir tutkuyla bağlıdırlar. Erkekler yaz sıcaklarında kurumakta olan kanyon derelerinin nemli çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler.
• Kesintisiz Çoklu Kuşak Döngüsü (Polivoltin Ritm): Sürekli sıcak olan ana vatanında (Kuzey Afrika ve Arabistan çöllerinde) yıl boyu kesintisiz uçabilirken; ülkemizin güney sınır hatlarında sıcaklığa bağlı olarak yılda kesin olarak 3 ila 4 kesintisiz, kararlı kuşak geliştirirler. Ergin bireyler arazide genellikle Nisan başından Ekim ortasına kadar son derece aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Mayıs ve Eylül aylarıdır.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak çöl ve step vejetasyonunun karakteristik Resedaceae (Muhabbetçiçeğigiller / Rezedegiller) ile Brassicaceae (Turpgiller) familyası kurakçıl elemanlarına mutlak bağımlıdır. Anadolu'nun güney sınırlarındaki yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Resedaceae familyasından Reseda lutea (Yabani muhabbet çiçeği / Sarı rezede), Reseda alba (Ak rezede) ve kurakçıl sarp şevlerdeki taze Ochradenus türleri ile bazı bodur çöl turpgillerinin taze yaprak sürgünleri ve çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl: Dişiler narin, konik fildişi-sarı renkli yumurtalarını doğrudan çıplak toprak üzerindeki rezede otlarının taze tomurcuklarının veya genç meyve kapsüllerinin üzerine tek tek bırakırlar.
• Tırtılları silindirik, muntazam bir soluk kül grisi / mavimsi-yeşil zemin üzerine dikey uzanan kalın sarımsı yan şeritler ve gövdesi boyunca enlemesine sıralanan kalın simsiyah etli noktalar taşır. Tırtıl, konukçu bitkinin ince etli yaprakları arasına uzandığı anda bitkiyle morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların veya çöl karıncalarının onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.
• Kritik Pupa Hibernasyonu: Tür kışı odunsu esmer veya saman sarısı renkli narin pupa (koza) evresinde kış uykusuna yatarak geçirir. Tırtıllar sonbaharda kendilerini sarp kanyonların derin kaya çatlaklarına veya konukçu bitki saplarının kök hatlarına narin bir ipek kemerle bağlayarak pupalarını örerler. Yılın geri kalan soğuk dönemini bu koza içinde geçirirler; baharda havaların ısınmasıyla kozayı yırtarak erginleşirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Çok net, kararlı ve geniş bir Eremial (Çöl) Kuşağı yayılım alanına sahiptir. Tüm Kuzey Afrika kıyıları ve çöl içlerinden (Fas, Cezayir, Tunus, Libya, Mısır, Sudan, Somali, Sahra Çölü vahaları) başlayarak tüm Arap Yarımadası (Suudi Arabistan, Yemen, Umman, BAE), Levant havzası (İsrail, Ürdün, Suriye çölleri), Türkiye'nin en güney ucu, Irak ve İran sıradağları üzerinden Pakistan ve Hindistan'ın kurak kuzeybatı çöllerine kadar uzanan devasa bir küresel çöl imparatorluğunun başat sakinidir. Avrupa kıtasının tamamında ve Rusya ova kuşağında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının güney sınır ötesi çöl ekosistemleriyle olan kadim biyocoğrafik bağlarını ve iklimsel geçiş zenginliğini gösteren en prestijli, en lokal, birey sayısı en az ve ülkemiz lepidopterologları için değeri paha biçilemez imza çöl karakteridir. Ülkemizde yayılışı tamamen Güneydoğu Anadolu'nun o en güney sarp, kurak vadi sistemlerine kilitlenmiştir. Özellikle Siirt (Botan Vadisi sarp şevleri), Şırnak, Mardin sınır şeritleri, Batman kanyon geçişleri ve Şanlıurfa'nın o aşırı kurak çölümsü bozkırlarında 400-1200 metreler arasında sadece birkaç izole, parmakla sayılacak kadar dar sığınak lokalitede mevcuttur. Anadolu'nun batısında, kuzeyinde ve Trakya'da kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte devasa çöl yayılımı ve popülasyon gücü sayesinde LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye popülasyonu tamamen uçurumun kenarında, aşırı izole ve tek bir lokalitenin yok olmasıyla ülkemiz faunasından silinecek durumda olduğundan ulusal düzeyde mutlak suretle CR (Critically Endangered - Kritik Düzeyde Tehlike Altında) statüsündedir.
• Yok Oluş Tehditleri ve Vaha Koruması: En büyük başat tehdit, Botan Vadisi ve Güneydoğu'daki o sarp kurak vadilerin baraj projeleri (su altında bırakılma), taş ocakları, kontrolsüz madencilik ve "ıslah" adı altında iş makineleriyle tamamen tıraşlanarak rezede otu topluluklarının kökten kazınmasıdır. Ayrıca sınır hatlarında kullanılan aşırı tarımsal kimyasallar (herbisitler) ve meralarda yapılan kontrolsüz/aşırı keçi otlatma baskısı (bitki diplerindeki korunaklı pupaların ezilmesi), bu asil çöl emanetinin Anadolu'daki bu son ve narin sığınak kalelerini doğrudan tehdit etmektedir.