Turan Yalancıcadısı

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Pseudochazara telephassa (Geyer, [1827])
• Kanat Açıklığı: Genellikle 45-55 mm arasındadır. Oldukça iri, göze çarpan ve güçlü gövdeli bir Pseudochazara üyesidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı İmzalar

• Kanat Üstü: Zemin rengi koyu, mat koyu kahverengidir. En büyük görsel imzası; ön ve arka kanatları bir kuşak gibi saran inanılmaz geniş, canlı ve parlak bir ohrimsi-turuncu postmarjinal bandın bulunmasıdır. Bu bant, yakın akrabası olan Step Yalancıcadısı’na (P. mniszechii) kıyasla çok daha geniş alan kaplar ve kanat tabanına (gövdeye) daha fazla yaklaşır.
• Göz Lekeleri: Ön kanattaki bu parlak turuncu bandın üzerinde iki adet iri, yuvarlak ve derin siyah göz lekesi yer alır. Lekelerin merkezinde parlayan net beyaz gözbebekleri (pupiller) bulunur. Bu iki iri göz lekesinin arasında, yine çok net seçilen iki adet küçük beyaz nokta yer alır. Arka kanattaki turuncu bant dalgalı bir hat çizer ve anal köşesinde silik bir benek barındırır.
• Kanat Altı: Arka kanat alt yüzeyi, kireçtaşlı, killi ve kurak dağ topraklarını kusursuz taklit eden ince dalgalı zikzak çizgilerle kaplı kırçıllı boz-gri, kahverengi ve beyazımsı bir mermer desenidir. Ön kanat altı ise üst yüzdeki o muazzam genişlikteki parlak ohrimsi-turuncu bandı ve göz lekelerini aynen yansıtır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla sıcak, yarı kurak ve ekstrem karasal iklim etkisindeki yüksek bozkırların ve dağ yamaçlarının kelebeğidir. Genellikle 1000 metreden başlayıp 2500 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kurak, az otlu, bol taşlık ve çıplak kayalık dağ yamaçlarında,
• Kalkerli (karstik) arazilerde ve erozyona açık çıplak tepelerde,
• Güneş gören sıcak çarşak yamaçları ve seyrek çalılık açıklıklarında yaşarlar.

Davranış ve Fenoloji

• Kaya Hâkimiyeti: Erkekleri son derece bölgeci (territoryal) karakterdedir. Günün en sıcak saatlerinde bile güneşin altında kavrulan gri-kahverengi kayaların ve taşların üzerine konarak alan nöbeti tutarlar. En ufak bir harekette kanatlarını sımsıkı kapatır ve vücutlarını güneşe göre yan yatırarak gölgelerini sıfırlarlar (kriypsis). Arka kanat altındaki mermer dokusu sayesinde kaya ile tamamen bütünleşip görünmez olurlar.
• Hırçın ve Güçlü Uçuş: Harekete ve silüetlere karşı olağanüstü duyarlıdırlar. Yaklaşmaya çalıştığınızda çok güçlü, hızlı ve ani zikzaklar çizerek sarp yamaçtan aşağı süzülürler.
• Fenoloji: Yılda tek bir kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler coğrafyaya ve yüksekliğe bağlı olarak Mayıs sonundan Eylül başına kadar (popülasyon zirvesi Haziran sonu ve Temmuz aylarıdır) uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları dağ bozkırlarının karakteristik monokotiledon bitkileri, yani Buğdaygiller (Poaceae) familyası elemanlarıyla beslenir. Kurak yamaçlarda kümelenen sert yapraklı Festuca (Yumak otu), Stipa (Sorguç otu) ve Poa (Salkım otu) türleri ana konukçularıdır.
• Gelişim: Dişiler yumurtalarını taş aralarındaki otların kuru tabanlarına tek tek bırakırlar. Kışı çok küçük bir tırtıl (larva) formunda kış uykusuna yatarak geçirirler (hibernasyon). Baharda eriyen karların ardından yeşeren taze sürgünlerle beslenip gelişimlerini tamamlar ve yaz başında pupa (koza) olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Ön Asya ve Doğu Palearktik odaklı geniş bir karasal yayılışı vardır. Temel olarak Türkiye, Suriye, Lübnan, Ürdün, Kafkasya, Ermenistan, Nahçıvan, İran, Irak, Türkmenistan ve Afganistan'ın dağlık bölgelerinde popülasyonları bulunur.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu faunası için oldukça karakteristik bir türdür. İç Anadolu Bölgesi'nin güney ve doğu dağlık kesimleri, Akdeniz Bölgesi boyunca uzanan Toroslar silsilesi ile Doğu ve Güneydoğu Anadolu'un yüksek rakımlı bozkırlarında (Malatya, Elazığ, Van, Hakkari, Niğde vb.) geniş ve sağlıklı popülasyonları mevcuttur. Trakya'da ve batı sahillerinde görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) olarak listelenmiştir. İnsan faaliyetlerinin, yerleşimin ve yoğun tarımın olmadığı sarp, taşlık ve çıplak dağ yamaçlarını yurt edindiği için yaşam alanları doğal olarak korunmaktadır; bu nedenle popülasyonları son derece kararlı ve güvendedir.