Beşparmakotu Zıpzıpı

Beşparmakotu Zıpzıpı (Pyrgus cirsii / Cinquefoil Skipper), Hesperiidae (Zıpzıplar) familyasının Pyrginae (Hassas Zıpzıplar) alt familyasına ait; Batı ve Güney Avrupa’dan Anadolu’nun batı sınırlarına kadar uzanan, erkek ve dişi bireylerinin kanat alt yüzeyinde taşıdığı o sıcak, doymuş kızıl-kahve, pas rengi veya koyu kiremit tonuyla cinsinin en estetik, en narin ve teşhisi uzmanlık gerektiren dağ bozkırı sakinlerinden biridir.

İsmini tırtıllarının mutlak besin kaynağı olan ve kırsal çayırlarda beş parmak şeklinde açan Beşparmakotu (Potentilla) cinsinden alır

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Pyrgus cirsii (Rambur, 1839) - Eski literatürlerde ve klasik Avrupa kataloglarında, morfolojik yakınlığından dolayı Büyük Damalı Zıpzıp (Pyrgus alveus) kompleksinin bir alt türü veya lokal coğrafi formu olarak da tartışılmıştır. Günümüzde bağımsız bir tür statüsündedir.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 26–30 mm arasındadır. Orta-küçük büyüklükte, bozkır rüzgarlarına uyum sağlamış oldukça tıknaz, kalın gövdeli, yoğun pullu ve çevik bir zıpzıp kelebeğidir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Kanat Üst Yüzeyi (Damalı Koyu Atlas): Kanat üst yüzeyi koyu dumanlı esmer, oliv yeşil-kahve ile mat siyah pullarla kaplıdır.
  • Ön kanat üst yüzeyinde diskal alan boyunca dizilen keskin, büyük, belirgin kare ve dikdörtgen formlu beyaz renkli lekeler (damalar) yer alır. Bu lekeler, yakın akrabası Pyrgus alveus'a kıyasla genellikle daha iri ve nettir.
  • Arka kanat üst yüzeyinde ise bu beyaz damalar daha soluk, puslu ve belirsiz gri-beyaz lekeler halindedir. Kanat saçakları (kirpikleri) cinsin genel karakterine uygun olarak net kesintili, yani siyah-beyaz damalı bir yapı sergiler.
• Kanat Alt Yüzeyi (Sıcak Kiremit Tonu - Kesin Teşhis): Türün arazide ve fotoğraflarda ayırt edilmesini sağlayan asıl kimlik kartı burasıdır. Arka kanat alt yüzey zemin rengi, akrabalarının soğuk boz veya yeşil tonlarından tamamen farklı olarak, sıcak, doymuş bir kızıl-kahve, tarçın rengi, pas rengi veya koyu kiremit kırmızısı pullarla bezelidir.
  • Arka kanat alt yüzeyinin tam ortasında, dış marjine paralel şekilde uzanan fildişi-beyazı iri lekeler, zemin renginin o sıcak kızıllığıyla muazzam bir kontrast oluşturur. Kanat altı anal köşesinde narin beyaz bir kama lekesi yer alır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Aşırı nemli, yoğun yağış alan kapalı orman içlerinden ve bitkisiz dümdüz ovalardan uzak durur; karasal iklim etkisindeki sıcak, güneşli ve yarı kurak dağ ekosistemlerini seçer. Genellikle 800 metreden başlayıp 1800 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kurak ve yarı kurak dağ bozkırları, subalpin otlaklar ve çiçek zengini kuru meralar,
• Seyrek meşelik, ardıçlık açıklıkları, orman sınır hatları ve güneş gören taşlık vadi yamaçları,
• Tırtıllarının konukçu bitkisi olan Potentilla topluluklarının kayalık zeminlerde kümelendiği güneşli sırtlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Patlayıcı, Hızlı ve Yere Sıfır Uçuş: Hesperiidae familyasının genel karakterine uygun olarak, olağanüstü hızlı, patlayıcı, gözün takip etmekte zorlanacağı narinlikte sert ve aceleci zikzaklar çizerek uçarlar. Havada asla yükselmezler; kısa bozkır otlarının ve yerdeki çıplak sıcak taşların hemen üzerinde, yere sıfır (~10-20 cm yükseklikte) uçarlar. Erkek bireyler yerdeki sıcak taşların veya kurumuş dal uçlarının üzerine konarak alan savunması (perching) yaparlar.
• Güneşlenme ve Kamuflaj Stratejisi: Kanatlarını zıpzıplara has o meşhur "jet uçak" pozisyonunda (ön kanatlar dik, arka kanatlar yatay) açarak dağ güneşinin narin ısı enerjisini gövdelerinde toplarlar. Kanatlarını sımsıkı kapattıklarında alt yüzeydeki o sıcak kızıl-kahve tonlar, kuruyan otlar ve kahverengi toprak üzerinde kusursuz bir kamuflaj (kriypsis) yakalamalarını sağlar. Dağ çayırlarında açan yabani kekik ve civanperçemi çiçeklerinin nektarını çok severler.
• Geç Yaz Fenolojisi (Univoltin Döngü): Yakın akrabalarının aksine, tam anlamıyla bir "geç yaz" kelebeğidir. Yılda tek bir uzun kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz ortasından sonbahar başına kadar, yani Temmuz sonundan Eylül ortasına kadar (popülasyon zirvesi Ağustos ayıdır) arazide uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları dağ çayırlarının ve kurak yamaçların karakteristik otsu bitki cinslerine bağımlıdır. Tek ve zorunlu konukçu familyası:
  • Rosaceae (Gülgiller) familyasından Potentilla verna (Bahar beşparmakotu), Potentilla reptans (Yalan beşparmakotu) ve diğer lokal bodur Potentilla türleri.
• Gelişim: Dişiler narin, kubbe şeklindeki gözenekli fildişi renkli yumurtalarını konukçu bitkinin yaprak altlarına veya tomurcuk tabanlarına tek tek bırakırlar Tırtılları silindirik, iri kafalı, hafif tüylü ve koyu boz-yeşil tonlarındadır. Kendilerini korumak için ot yapraklarını ipek ipliklerle örerek narin bir tüp/yuva yaparlar; sadece beslenmek için geceleri bu yuvadan çıkarlar. Kışı larva (tırtıl) evresinde geçirirler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Batı Palearktik odaklı spesifik ve parçalı bir yayılış alanına sahiptir. Dünyada temel olarak Portekiz, İspanya, Fransa, İtalya'nın kuzeyi, Almanya'nın güneyi, Balkan Yarımadası ve Türkiye'nin batı/iç kesimlerinde çok lokal popülasyonları bulunur. Avrupa'nın pek çok bölgesinde yoğun tarım faaliyetleri ve habitat kaybı nedeniyle popülasyonları ciddi şekilde çökmüş durumdadır.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının batı ve iç dağlık geçiş kuşaklarını gösteren son derece lokal ve hassas bir karakterdir. Ülkemizde yayılış alanı oldukça sınırlıdır. Özellikle Marmara Bölgesi'nin güney dağlık şeritleri (Bursa, Bilecik), Ege Bölgesi'nin iç kesimleri (Kütahya, Uşak, Afyon dağları) ile İç Anadolu Bölgesi'nin en batı/kuzey geçiş kuşaklarında (Eskişehir, Ankara dağlık alanları) son derece lokal koloniler halinde bulunurlar. Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve nemli sahil düzlüklerinde kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve Avrupa ölçeğinde popülasyonlarındaki gerileme nedeniyle NT (Near Threatened - Tehdide Yakın) kategorisinde değerlendirilen biyocoğrafik açıdan yüksek hassasiyete sahip bir türdür. Türkiye popülasyonları Avrupa'ya kıyasla daha kararlı görünse de, el değmemiş dağ meralarındaki aşırı ve kontrolsüz otlatma baskısı (konukçu beşparmakotlarının tahribatı), kurak yamaçlardaki kontrolsüz madencilik/taş ocağı faaliyetleri ve küresel iklim krizine bağlı Alpin/subalpin kuşak daralmaları bu lokal kolonilerin geleceğini uzun vadede ciddi şekilde tehdit etmektedir.