Rose`nin Çokgözlüsü

Rose’nin Çokgözlüsü (Rueckbeilia rosei / Rose’s Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae (Maviler) alt familyasına ait; dünya üzerindeki tüm varlığı yalnızca Van ve çevresindeki sarp dağ geçitlerine sıkışmış, Türkiye'ye özgü (endemik) son derece lokal, nadir ve taksonomik açıdan paha biçilemez bir mücevher kelebeğimizdir.

İlk kez 1989 yılında lepidopterist Eckweiler tarafından Van'ın Kurubaş Geçidi'nde (~1900-2000 m) keşfedilen bu asil tür, 2013 yılında yapılan modern moleküler ve filogenetik revizyonlarla Rueckbeilia cinsine taşınmıştır. 

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Rueckbeilia rosei (Eckweiler, 1989) - Eski literatürde ve klasik kayıtlarda Plebejus rosei, Vacciniina rosei veya Polyommatus rosei olarak da sınıflandırılmıştır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 24–28 mm arasındadır. Minyatür, oldukça kompakt ve yüksek irtifa dağ rüzgarlarına karşı son derece dirençli narin bir gövde yapısına sahiptir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Erkek Birey Kanat Üstü: Erkekleri yüksek dağ geçitlerinin sert güneşi altında parıldayan safir birer ziynet gibidir. Kanat üst yüzeyi, yakın akrabası Çokgözlü Gümüş Mavi (P. loewii) ile benzerlik gösteren derin, parlak ve canlı bir menekşe-mavi / ultramarin mavisi pullarla kaplıdır. Kanat dış kenarı (marjin) boyunca uzanan dumanlı koyu marjinal şerit oldukça belirgindir. Kanat saçakları (kirpikleri) ise kesintisiz, saf beyaz renktedir.
• Dişi Birey Kanat Üstü: Dişiler tamamen mat ve Doğu Anadolu'nun çıplak, kalkerli toprak tonlarıyla kusursuz bir uyum içindedir. Kanat üst yüzeyi homojen koyu esmer-kahverengi pullarla kaplıdır. Arka kanat dış kenarı boyunca dizilen canlı turuncu yarımay lekeleri (ay bandı) belirgindir.
• Kanat Altı (Kesin Teşhis Alanı): Zemin rengi erkeklerde açık kurşuni boz-gri, dişilerde ise daha sıcak bir tarçın-bej veya sütlü kahve tondadır. Ön ve arka kanat alt yüzeyi, içi derin siyah, dışı kalın fildişi halkalarla çevrili net göz benekleriyle bezelidir. En büyük görsel imzası; arka kanat dış kenarı boyunca uzanan turuncu lekelerin hemen altındaki siyah beneklerin içinde, güneş ışığında muazzam şekilde parıldayan metalik gümüşi-turkuaz / cıva damlası pulların yer almasıdır. Onu P. loewii'den ayıran en büyük kriter, kanat altındaki benek dizilimlerinin narin morfolojik sapmaları, daha küçük boyutları ve Van'a izole allopatrik (coğrafi olarak ayrılmış) yayılışıdır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam anlamıyla İrano-Turan dağ kuşağının yüksek irtifa Alpin ve subalpin kuşağına bağımlı uç bir lokal uzmanıdır. Nemli sahil düzlüklerini veya kapalı orman alanlarını kesinlikle tercih etmez. Genellikle 1800 metreden başlayıp 2400 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kalkerli, kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, dik çakıllı çarşak alanları ve yüksek dağ geçitleri,
• Çiçek zengini yarı kurak Doğu Anadolu dağ bozkırları ve Alpin meralar,
• Tatlıvadi otu / Tatlı korunga (Hedysarum) topluluklarının kümelendiği güneşli ve rüzgarlı yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Tepe Nöbetleri (Hilltopping): Erkek bireyler olağanüstü bölgeci ve hırçın bir karakter sergiler. Günün en sıcak saatlerinde bile dağ geçitlerindeki bodur çalıların en uç dallarına veya yerdeki çıplak sıcak taşlara konarak alan nöbeti tutarlar. Alanlarına giren diğer erkek mavi kelebekleri yıldırım hızıyla kovalayıp hırçın zikzaklar çizerler ve ardından tam olarak aynı noktaya geri dönerler. Uçuşları yere çok yakın ve oldukça seridir.
• Mineral Toplanmaları: Günün erken ve serin saatlerinde erkek bireyler, dağ patikalarındaki nemli toprak dolgularından veya sızıntı sularından mineral emmek için diğer mavi kelebeklerle birlikte toplu kümeler oluştururlar. Kanatlarını kapattıklarında alt yüzeydeki toprak tonları sayesinde kireçtaşları arasında kusursuz bir gizlenme sağlarlar.
• Fenoloji: Yaşadığı ekstrem yüksek dağ şartlarının bir sonucu olarak yılda tek bir kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireyler yaz başında, yani Haziran başından Temmuz sonuna kadar (popülasyon zirvesi Haziran sonu ve Temmuz başıdır) son derece dar ve kısıtlı bir zaman diliminde arazide uçuşta görülürler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları yüksek dağ geçitlerinin çorak yamaçlarında tutunabilen, dondurucu soğuklara ve kuraklığa dayanıklı Baklagiller (Fabaceae) familyası elemanlarına mutlak bağımlıdır. Tek ve zorunlu konukçu cinsi:
  • Hedysarum türleri (Tatlıvadi otu / Tatlı korunga türleri).
• Gelişim: Dişiler narin yumurtalarını konukçu bitkinin taze yaprak altlarına tek tek bırakırlar. Tırtılları kısa, tombul ve sümüklüböcek formundadır. Kışı küçük larva (tırtıl) evresinde, dondurucu dağ soğuklarına karşı taşların altındaki kuru bitki artıklarında hibernasyona yatarak geçirirler ve ertesi baharda karların erimesiyle taze sürgünlerle beslenip pupa (koza) olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel ve Ulusal Dağılış: Türkiye Endemiğidir. Dünyada Anadolu coğrafyası haricinde hiçbir ülkede popülasyonu bulunmamaktadır. Ülkemizde ise yayılışı inanılmaz derecede kısıtlı, izole ve lokalizedir. Neredeyse tamamen Doğu Anadolu Bölgesi'nin Van ili (özellikle Kurubaş Geçidi, Güzeldere Geçidi ve çevresindeki sarp yüksek dağ kütleleri) yüksek kuşağına sıkışmış durumdadır.
• IUCN Kırmızı Liste ve Koruma Statüsü: Dünya üzerinde sadece tek bir ilin belirli yüksek dağ geçitlerine sıkışmış olduğu için habitat kaybına ve antropojenik baskılara karşı en kırılgan kelebeklerimizin başında gelir. Pratik olarak ulusal ölçekte CR (Critically Endangered - Kritik Düzeyde Tehlikede) statüsündedir.

 Kritik Koruma Notu: Rose’nin Çokgözlüsü'nin yaşam alanları; dağ geçitlerindeki karayolu genişletme ve altyapı çalışmaları, yüksek yaylalardaki aşırı hayvancılık/otlatma faaliyetleri (konukçu Hedysarum bitkilerinin tırtıllarla birlikte tüketiciler tarafından yok edilmesi), kontrolsüz kelebek koleksiyonculuğu baskısı ve aşırı iklim krizine bağlı Alpin kuşak daralmaları nedeniyle çok ciddi tehdit altındadır. Web sitende bu gizemli Van endemğine geniş yer ayırman, Anadolu biyoçeşitliliğinin korunması adına dünyaya çok güçlü bir bilimsel mesaj iletecektir.